Маңызды кезеңдердің бірі - адамдардың қатысуымен өтетін клиникалық зерттеулер.
Эксперименттік дәріні адамдарға қолдануға қалай рұқсат беріледі? Тәуекел орынды екенін кім шешеді? Мұндай зерттеулерге қатысқаны үшін ақы төлене ме және қазір Қазақстанда қандай дәрілер тексеріліп жатыр? Tengri Health материалынан оқыңыз.
Жаңа дәріні адамдарға қолдануға қалай рұқсат беріледі?
Жаңа препаратты пациенттерге тек әзірлеушілердің шешімімен сынауға болмайды.
Дәрілік заттарды сараптау ұлттық орталығы (ДЗСҰО) мәліметінше, алдымен клиникалық зерттеу материалдары сараптамадан өтеді. Егер зерттеу бірнеше орталықта жүргізілсе немесе халықаралық сипатта болса, оны биоәдеп жөніндегі орталық комиссия, ал егер бір клиникалық базада өтсе - жергілікті комиссия қарастырады.
Оң қорытынды алынғаннан кейін зерттеу жүргізуге рұқсатты Фармацевтикалық бақылау комитеті береді.
Препараттар сыналатын медициналық ұйымдарға да қатаң талаптар қойылады. Олардың лицензиясы, қажетті жабдықтары, тиісті біліктілігі бар медициналық қызметкерлері және т.б. болуы шарт.
Кейінгі бес жылда Астана, Алматы, Шымкент, Ақтөбе, Семей, Өскемен және Қарағандыдағы 30-ға жуық медициналық ұйым клиникалық база ретінде қызмет етті.
Зерттеуге қатысушы еріктілерді немесе оны жүргізушілерді табу оңай емес екені белгілі болды. Қазақстанда әзірге өзекті клиникалық зерттеулерді, қатысу шарттарын, клиникалық базаларды және қатысуға ниет білдіргендер үшін байланыс мәліметтерін қарауға болатын бірыңғай ұлттық ресурс жоқ.
Мұндай тізілім қазір биомедициналық зерттеулер бойынша ақпараттық жүйе аясында әзірленіп жатыр. Оған клиникалық зерттеулердің, зерттеушілердің, клиникалық базалардың және еріктілердің тізілімдері кіруі тиіс.
Төрт кезең: дәрі-дәрмек адамдарда қай кезеңде тексеріледі?
Денсаулық сақтау министрлігінің Салидат Қайырбекова атындағы Ұлттық ғылыми денсаулық сақтауды дамыту орталығы (ҰҒДСДО) мәліметінше, жаңа препаратты клиникалық зерттеу әдетте бірнеше кезеңнен тұрады.
Бірінші кезең - ерте кезең. Бұл сатыда, ең алдымен, препараттың көтерілімділігі, оның қауіпсіздігі, дозалануы және ықтимал жанама әсерлері зерттеледі.
Екінші кезең көбірек пациенттің қатысуымен өткізіледі. Зерттеушілер қауіпсіздікті зерделеуді жалғастырып, емнің тиімділігін де бағалайды.
Үшінші кезең ауқымды зерттеулерді қамтиды және пайда мен тәуекел арақатынасын бағалауға мүмкіндік береді.
Төртінші кезең дәрі тіркеліп, нарыққа шыққаннан кейін жүргізіледі. Бұл кезең препарат кеңінен қолданылған кезде оның тиімділігі мен қауіпсіздігіне бақылауды жалғастыруға мүмкіндік береді.
Қазақстанда қанша дәрі сыналып жатыр?
ҰҒДСДО ақпаратына сәйкес, 2026 жылғы 25 қыркүйектегі жағдай бойынша Қазақстанда дәрілік заттар мен медициналық бұйымдардың 10 клиникалық зерттеуі жүргізіліп жатыр.
Олардың біреуі бірінші кезеңге, екеуі - екіншіге, төртеуі бір екінші және үшінші кезеңдерді қамтиды, тағы үшеуі үшінші кезеңде тұр.
2022 жылдан 2026 жылға дейін жалпы 56 клиникалық зерттеуге рұқсат берілген. Оның ішінде 36-сы аяқталды, 10-ы жалғасып жатыр, тоғызы әлі басталған жоқ, біреуі тоқтатылды. 56 зерттеудің 30-ы халықаралық, 26-сы отандық зерттеу болды.
Еріктілерге қандай препараттар тексерілді?
- Қан айналымы жүйесі ауруларымен байланысты - 11.
- Ас қорыту мүшелері ауруларымен байланысты - 10.
- Инфекциялық және паразиттік аурулармен байланысты - 9.
- Онкология саласында - 7.
- Аллергология саласында - 7.
Жусан аллергиясына қарсы вакцина: зерттеу қалай өтіп жатыр ?
Қазір клиникалық зерттеу жалғасып жатқан препараттардың бірі - жусан тозаңына қарсы PollenVax эксперименталды препараты. Оған 138 адам қатысады.
Вакцинаны әзірлеушілердің бірі Қайсар Табынов клиникалық зерттеудің II кезеңі 2026 жылғы мамырда басталып, Алматыда жүргізіліп жатқанын айтады.
"Қатысушыларды іріктеу өте қатаң болды. Зерттеуге аллергологиялық тексеруден өткен және жусан тозаңына клиникалық айқын маусымдық аллергиясы расталған ересек пациенттер қабылданды. Барлық ерікті алдымен медициналық тексеруден, зертханалық және аспаптық зерттеулерден өтті. Бұл ең алдымен қатысушылардың қауіпсіздігі мен алынған нәтижелерді дұрыс түсіну үшін қажет", - деді ғалым.
Қатысушыларды жинау басталғаны туралы БАҚ пен әлеуметтік желілерде жарияланды. Табыновтың айтуынша, еріктілер тобын тез арада жинау мүмкін бе деген күмән болған - өйткені рекрутинг кезеңі өте қысқа еді.
Бірақ қызығушылық күткеннен де жоғары болды. Салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде сарапшылар 200-ге жуық әлеуетті қатысушыны скринингтен өткізіп, нәтижесінде, жоғарыда атап өткеніміздей, 138 адам іріктеліп алынды.
Неге кейбір адамдар өтпеді? Денсаулық жағдайына, қарсы көрсетілімдердің болуына немесе ғалымдар зерттеп жатқан жусан тозаңына аллергияның дәл сол түрінің расталмауына байланысты.
"Адамның қатысуға ниет білдіруі оны міндетті түрде зерттеуге қосамыз дегенді білдірмейді. Біз қызық жағдайға тап болдық: кейбір адамдар көп жыл бойы жаздың аяғында зардап шеккендіктен, нақты жусанға аллергиясы бар деген сенімде болды, алайда заманауи аллергологиялық тексеру аллергендерге сезімталдықтың басқа немесе әлдеқайда күрделі профилін көрсетті".
Қайсар Табынов жаңа препаратты клиникалық зерттеу - өте ұзақ және қатаң реттелетін процесс екенін түсіну маңызды дейді. Талаптар зерттеудің өзіне ғана емес, препараттың өндірісіне де қойылады.
Зерттеу сәттілігінің негізгі көрсеткіші - аралас бағалау. Ол аллергия белгілерінің айқындылығын және пациенттің аллергияға қарсы препараттарға деген қажеттілігін қатар ескереді.
"Тиімділіктен бөлек, қауіпсіздік пен вакцинацияға иммундық жауап - соның ішінде препараттың көтерімділігі, жағымсыз реакциялар және препараттың жусан тозаңына иммундық реакцияға қалай әсер ететіні бөлек әрі өте мұқият бағаланады", - деп толықтырды сұхбаттасушымыз.
Зерттеуге қатысушылар не істеуі керек: вакцина мысалында
Аллергияға қарсы препаратты зерттеудің негізгі емдік кезеңі аяқталды: қатысушылар хаттамада қарастырылған қысқа терапия курсын алды. Осыдан кейін олардың жағдайы Алматыдағы жусанның табиғи тозаңдану маусымы кезінде бақыланды - бұл кезең жаздың аяғы мен қыркүйекте белсенді жүрді.
"Мен бұл кезеңнің басты кейіпкерлері ретінде ғалымдарды емес, біздің пациенттеріміз бен оларға қолдау көрсеткен дәрігерлерді атар едім. Пациентке келіп, бірнеше инъекция қабылдап қана қойған жоқ. Қатысу процесі алты айға жуық уақытқа созылды: тұрақты келу, тексерулер, инъекциядан кейінгі бақылау, ең бастысы - аллергия маусымында күн сайын дерлік белгілері мен дәрі-дәрмектерді қолдануын тіркеп отыру қажет болды. Бұл уақытты, тәртіпті және зерттеу тобына сенімді талап етеді", - дейді Қайсар Табынов.
Оның айтуынша, қатысушыларға арналған ақпараттық материалдарда күнделік жүргізу пациенттің ең маңызды міндеттерінің бірі ретінде көрсетілген.
"Бұл адамдар қазақстандық ғалымдардың әзірлемесіне алғашқылардың бірі болып сенді және өздерінің саналы түрде қатысуы арқылы оның дамуына келесі қадам жасауға нақты көмектесті. Бұл жердегі үлес бір ғана препаратты сынаудан әлдеқайда кең", - дейді ғалым.
Қазір зерттеу бақылаудың қорытынды кезеңінде тұр. Пациенттердің соңғы келуі қазанның аяғы мен қарашаның басына жоспарланған. Яғни, бір пациенттің зерттеуге қатысуы жалпы алғанда алты айға жуық уақытты қамтиды.
Өйткені препаратты салып, оған тікелей реакцияны бағалау ғана емес, табиғи аллергия маусымы бойы адамның жағдайын қадағалау қажет.
"Біз, әрине, III кезеңге мүмкіндігінше тезірек өткіміз келеді және жағдай оңтайлы дамыған жағдайда оны келесі жылы бастауды жоспарлап отырмыз. Бірақ бұл жерде көп нәрсе қаржыландыру мерзіміне және қажетті реттеуші рәсімдерден өтуге байланысты болады. Сондықтан қатысу мүмкіндігіне қазірден қызығушылық танытып жатқан пациенттерге сәл шыдамдылық танытуға тура келеді", - деп түйіндеді Табынов.
Дені сау адамдар ерікті бола ала ма?
Клиникалық зерттеулерге пациенттер ғана емес, дені сау еріктілер де қатыса алады. Бұл ретте талап нақты зерттеуге байланысты болады.
Біз бірінші кезеңдегі зерттеулерді және препараттардың биобаламалылығын тексеретін қазақстандық орталықтың сайтын таптық. Соңғысы бірдей белсенді заты бар екі дәріні, әдетте дженерик пен түпнұсқа препаратты салыстыруға мүмкіндік береді.
Орталық сайтында ерікті болғысы келетіндерге арналған бөлім ашық. Жалпы талаптар ішінде мыналар көрсетілген:
- жасы 18-ден 49-ға дейін,
- аллергиялық реакциялардың болмауы,
- алкогольдік немесе есірткіге тәуелділіктің болмауы.
Зерттеуге жіберу туралы түпкілікті шешім тек медициналық тексеруден кейін қабылданады - ол әдетте айтарлықтай қатаң болады.
Алдымен әлеуетті қатысушы алдағы зерттеу туралы толық ақпаратты қамтитын ақпараттандырылған келісіммен танысып, оны дәрігермен талқылайды.
Содан кейін ерікті тексеруден өтеді, жалпы және биохимиялық қан талдауын, зәр талдауын, АИТВ, мерез, В және С гепатиттеріне, алкоголь мен есірткі заттарына тест тапсырады, сондай-ақ ЭКГ-дан өтеді. Әйелдерге қосымша жүктілікке тест жасалады. Скрининг нәтижелері бойынша дәрігер адам зерттеуге қатыса ала ма, жоқ па шешеді.
Еріктілерге зерттеуге қатысқаны үшін ақы төлене ме?
Еріктінің кез келген уақытта қатысудан бас тартуға құқығы бар. Оған зерттеу мен зерттелетін препарат туралы толық ақпарат берілуі тиіс. Ол сұрақтар қоюға және медициналық бақылауға сенім артуға құқылы.
Сыйақыға келетін болсақ, Денсаулық сақтауды дамыту ұлттық орталығы мәліметінше, Қазақстанда клиникалық зерттеулерге қатысушыларға өтемақы беріледі. Бірақ оның мөлшері әр жағдайда жеке анықталады.
Дегенмен, ақша - адамдардың жаңа дәріні өз бойында сынап көруге келісетін жалғыз себебі емес. Қандай да бір аурумен ауыратын адамдар мұндай мүмкіндікті көбіне өздері іздейді. Әр елдің клиникалық зерттеулерінің ашық халықаралық тізілімдері бар, онда осындай ақпарат жарияланып тұрады.
Осындай жағдайға қазақстандық Олжастың отбасы тап болды (сұхбат берушіміз тегін атамауды сұрады - ред. еск.). 2018 жылы оның үш айлық қызына бірінші типтегі жұлын бұлшықет атрофиясы - ЖБА диагнозы қойылды. Ол кезде Қазақстанда қажетті терапия болмаған еді.
"Мен Италиядағы ЖБА-мен айналысатын орталық мамандарымен байланыстым. Не істеуіміз керек екенін сұрадым. Маған бірінші типтегі ЖБА-сы бар нәрестелерге арналған жаңа препараттың зерттелуіне қатысуды ұсынды. Бізде таңдау болмады: ол кезде бұл ауруды емдеу әдісі енді ғана пайда болған, Қазақстанда жоқ еді. Сондықтан бұл біз үшін жалғыз қадам болды. Біз аса күмәнданған жоқпыз", - дейді Олжас.
Нәтижесінде отбасы Италияға қоныс аударып, Олжастың қызы халықаралық зерттеудің қатысушысы болды - ол кезде қыз небәрі үш айлық еді.
Пациентке тәуекел туралы не айтылады?
Зерттеу басталғанға дейін ата-ана эксперименттік емдеу туралы ақпараты бар құжаттарды алды.
"Құжаттарға қол қойған кезде саған барлық ақпарат беріледі. Онда бәрі нақты жазылған. Балалар бірнеше жыл бойы күніне бір рет сұйық ерітінді түріндегі препаратты алып тұрды. Терапия басталғаннан кейін біз клиникаға тұрақты түрде барып тұрдық. Басында тексерулер ай сайын, кейін екі айда бір рет, содан соң үш айда бір рет жүргізілді", - деп еске алады ер адам.
Оның айтуынша, бәрі шамамен былай болған: сен әдеттегідей өмір сүресің және клиникаға, мысалы, айына бір рет барасың.
"Бірақ бізге: егер денсаулыққа қатысты мәселелер туындаса, бала ауырып қалса немесе қандай да бір жанама әсер пайда болса, міндетті түрде хабарлау керек екенін ескертті. Барлық байланыс нөмірі, дәрігерлермен де хабарласу мүмкіндігі болды. Сондай-ақ кез келген сәтте бас тарта алатын едік", - дейді қазақстандық.
Оның сөзінше, отбасы үшін ең ауыры диагноз болған, ал қалған қиындықтардың бәрі екінші қатарға ысырылған.
Отбасы Италияда төрт жылға жуық уақыт өткізді. Зерттеуге қатысу 2023 жылдың тамызында толық аяқталды. Олжастың айтуынша, қызы қабылдаған препарат кейін нарыққа шыққан.
Қазір қыз сегіз жаста.
"Былай айтайын: менің қызымда болған ЖБА түрімен ауыратын балалар бір жасқа дейін өмір сүрмейді. Қазір қызым сегіз жаста. Ол мектепке барады, сурет салады, ағылшын тілін үйреніп жүр", - деді Олжас.
Олжастың отбасындағы жағдайда зерттеуге қатысқаны үшін ақша төленбеген.
Біз Қайсар Табыновтан аллергияға қарсы вакцина зерттеуіне қатысатын еріктілер сыйақы ала ма деп сұрадық.
"Жоқ, біздің зерттеуімізде пациенттерге сыйақы қарастырылмаған. Қатысу - ақпараттандырылған келісімге қол қойылғаннан кейін толықтай ерікті түрде болды. Этикалық тұрғыдан алғанда, адамның зерттеудің не үшін жүргізілетінін, қандай ықтимал тәуекел бар екенін және одан не талап етілетінін түсінуі маңызды", - деді ол.
Бірақ еріктілер аллергиядан айығу мүмкіндігінен бөлек, тегін күрделі тексеруден өтуге және медициналық сүйемелдеуге ие болды.
"Кейбір пациенттеріміз үшін бұл көп жылдан бері осы дертпен ауырса да, аллергия бойынша алғашқы толыққанды зертханалық тексеру болды. Бірақ бұл ешқандай да "қатысқаны үшін төлем" емес, ең алдымен пациенттің қауіпсіздігі мен зерттеудің объективтілігі үшін қажетті медициналық іс-шаралар", - деп атап өтті ғалым.
Қазақстанда клиникалық зерттеулерге қатысып жатқан адамдар саны туралы нақты дерек әзірге жоқ. Ұлттық денсаулық сақтауды дамыту орталығы мәліметінше, қазір олар өзге де ұйымдармен бірлесіп, осындай тізілімді қалыптастырып жатыр.
Сондықтан жуырда кез келген адам дәл қазір қанша қазақстандық эксперименттік ем қабылдап жатқанын біле алатын болуы мүмкін.
Тағы оқыңыз: 400 емшара кабинеті және 105 жабылған стоматология. Медфармбақылау басшысымен сұхбат
“Қайда көшу керек?“: Қазақстан мен әлемде аллергия қалай жаңа эпидемияға айналды?
Авторлары: Алина Шашкина, Оксана Акулова
Дайындаған: Айнұр Қапышова