“Мінезі өзгеріп кетті“: қартайған ата-ананың қандай әрекеті алаңдатуы керек?

Қарт адамның ұмытшақтығын, күмәнін немесе мінез-құлқындағы өзгерістерді жақындары көбіне жасына не мінезіне байланысты деп қабылдайды. Алайда мұндай өзгерістер инфекция мен қан қысымы көтерілуінен бастап, деменция немесе инсультке дейінгі түрлі себепке байланысты болуы мүмкін. Деменцияның алғашқы белгілерін қалай байқауға болады, дәрігерге қашан қаралу керек және бұл туралы ата-анамен қалай сөйлескен дұрыс? Толығырақ Tengri Health материалында.

Альцгеймер ауруы және деменция дегеніміз не?

Деменция - түрлі себептен адамның ойлау қабілеті мен есте сақтау қабілеті тұрақты түрде төмендеуі. Бұл - жеке ауру емес, ми жұмысы мен ойлау қабілетіне әсер ететін әртүрлі дерт салдарынан туындайтын синдром.

Деменцияның негізгі себептері:

  • Альцгеймер ауруы - деменцияның ең жиі кездесетін себебі. Барлық жағдайдың шамамен 60-70 пайызы осы аурумен байланысты. Сондықтан бұл екі ұғым жиі қатар айтылады.
  • Қантамыр деменциясы - инсульттен, ауыр жарақаттан немесе миға жасалған отадан кейін есте сақтау қабілеті нашарлауы. Сондай-ақ, қан қысымы жоғарылауы немесе қант диабеті дұрыс емделмесе де, бұл ауру пайда болуы мүмкін.
  • Леви денешіктері бар деменция - есте сақтау қабілеті нашарлап, адамда галлюцинация пайда болатын және Паркинсон ауруына тән белгілер байқалатын жағдай. Мұндай кезде адамның қол-аяғы дірілдеп, қимыл-қозғалысы бұзылады.

Деменцияға әкеп соғуы мүмкін 100-ден аса ауру белгілі.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы деменция көбіне егде жастағы адамдарда кездескенімен, қартаюдың міндетті белгісі емес екенін мәлімдеді. 80 жасқа дейінгі адамдардың тек 3-5 пайызы деменцияға шалдығады. Ал 80 жастан асқандар арасында бұл көрсеткіш әлдеқайда жоғары.

Зерттеушілер деменцияны ұзақ өмір сүрудің жағымсыз салдарының бірі деп сипаттайды. Себебі жас ұлғайған сайын адамның есте сақтау, ойлау және басқа да қабілетінің нашарлау қаупі артады.

Қандай өзгерістерге назар аудару керек?

Психиатр-психотерапевт Жібек Жолдасованың айтуынша, жадыдағы, мінез-құлықтағы және іс-әрекеттегі тұрақты өзгерістер жақындарын сақтандырып, дәрігерге қаралуға себеп болуға тиіс. Мысалы, адам күн өткен сайын күдікшіл, ұмытшақ немесе мазасыз бола бастайды, жақындарына бұрынғыдан өзгеше қарым-қатынас жасайды.

Алайда бір нәрсені ұмытып кету немесе ашуланшақтық міндетті түрде деменция деген сөз емес.

Дене қызуы көтерілуі, инфекциялар, созылмалы аурулар асқынуы, дәрі-дәрмек қабылдау, күйзеліс, уайым немесе ұйқысыз түн де адамның есте сақтау қабілетіне, мінез-құлқына әсер етуі мүмкін.

Адам сауығып, ұйқысын қандырғаннан кейін белгілер тез арада, әдетте бір-үш күн ішінде жоғалса, мұны ұзаққа созылған өзгеріс немесе психикалық бұзылыстың белгісі деп қарастыруға болмайды.

"Белгілер күн сайын байқалып, бірнеше апта бойы жоғалмаса әрі уақыт өте күшейе түссе, бұл адамның мінез-құлқында тұрақты өзгерістер бар екенін білдіруі мүмкін. Мұндай жағдайда маманға қаралу қажет", - деп түсіндірді Жолдасова.

Анықтама: Жібек Жолдасова - медицина ғылымдарының кандидаты, психиатр-психотерапевт, Невроздар және Альцгеймер ауруын емдеу орталығының жетекшісі. Ол 30 жылға жуық уақытын психикалық саулық мәселелерін зерттеуге, ал кейінгі 15 жылын деменция мен Альцгеймер ауруын зерттеуге арнаған.

Дәрігерге барғанға дейін не істеу керек?

Дәрігерге өзгерістер қашан басталғанын және оған не себеп болғанын (ұйқысыздық, күйзеліс, жоғары температура, қан қысымы, инфекция немесе дәрі ішуді тоқтату) айту маңызды.

Бұл пайда болған белгілердің себептерін анықтауға көмектеседі.

Жағдай өзгергенін байқасаңыз, жақыныңыздың қан қысымы мен дене қызуын өлшеп, көңіл күйін сұрап, тағайындалған дәрілерді ішіп жүрген-жүрмегенін тексеруге болады.

"Кейде адам "Дәрі іше беріп шаршадым. Қан қысымым қалыпты ғой, дәрінің не қажеті бар?" деп ойлайды. Бірақ дәрі ішуді тоқтатқаннан кейін бірнеше күннен соң қан қысымы қайта көтеріліп, денсаулығы күрт нашарлауы мүмкін", - деп түсіндірді психиатр.

Бұл да адамның мінез-құлқы өзгеруінің бір себебі болуы мүмкін. Сондықтан мұндай жағдайлардың бәріне назар аудару маңызды.

Ата-анаңыздың сөйлеу мәнері өзгеріп, әдеттегіден баяу немесе түсініксіз сөйлей бастаса, не жағдайы кенет нашарласа, шұғыл медициналық көмекке жүгіну қажет. Өйткені бұл инсульт сияқты басқа аурулардың белгісі болуы мүмкін.

Жолдасованың айтуынша, Альцгеймер ауруына тән биомаркерлерді анықтайтын қан талдаулары бар. Олар ауру белгілері пайда болғанға дейін көп уақыт бұрын ағзадағы өзгерістерді көрсетуі мүмкін. Алайда мұндай талдаулар дәрігердің тексерісін алмастырмайды және өз бетінше диагноз қоюға арналмаған.

Қай дәрігерге қаралу керек және ата-ананы тексерілуге қалай көндіруге болады?

Адамның жағдайы біртіндеп нашарлап, шұғыл медициналық көмекті қажет ететін белгілер болмаса, алдымен отбасылық дәрігерге немесе терапевке қаралуға болады. Дәрігер науқастың жағдайын бағалап, невролог, психиатр, инфекционист немесе басқа маманның тексеруі қажет пе, жоқ па, соны анықтайды.

Кейде қарт адамды дәрігерге баруға көндіру қиын. Ол есте сақтау қабілеті нашарлағанын байқамауы немесе денсаулығында ешқандай кінәрат жоқ екенін айтуы мүмкін. Жолдасова мұндай жағдайда ата-ананы кінәламай, диагнозын айтып қорқытпай, сабырмен тексерілуді ұсынуға кеңес береді.

"Мысалы, "Жүр, бірге тексеріліп қайтайық", "Онда тұрған қорқынышты ештеңе жоқ", "Мәселенің себебін неғұрлым ерте анықтасақ, соғұрлым тезірек шешімін табамыз" деп айтуға болады", - дейді дәрігер. 

Жібек Жолдасова
Психиатр-психотерапевт

Ата-анаңыз дәрігерге барудан бас тартса, ұсынысыңызды асықпай, сабырмен қайталап көріңіз. Кейде әңгімені басқа шағымнан, мысалы, бас айналу, ауырсыну немесе ұйқы бұзылуынан бастаған оңайырақ. Ал қабылдау кезінде дәрігерге ұмытшақтық пен мінез-құлықтағы өзгерістер туралы да айтуға болады.

Сондай-ақ, емханаға хабарласып, дәрігерді үйге шақыру мүмкіндігі бар-жоғын анықтаған жөн. Мұндай қызмет көрсетілсе, оны пайдалануға болады.

Жібек Жолдасованың айтуынша, жақын адамыңыздың жағдайы күрт нашарласа, бұл кеңестерге сүйенуге болмайды. Мұндай кезде оны дәрігерге қаралуға көндіруге уақыт жұмсамай, бірден жедел жәрдем шақыру керек.

Ата-ана жақындарын кінәлап, ашушаң бола бастаса, не істеу керек?

Психикалық денсаулығында мәселелер пайда бола бастаған қарт адам туыстарын заттарын ұрлады, өзіне жаман қарады немесе қастандық жасағысы келеді деп айыптауы мүмкін. Сондай-ақ, жиі ренжіп, күдікшіл, ашушаң бола бастайды.

Отбасы мүшелері мұндай өзгерістерді көбіне "мінезі бұзылып кетті" деп түсіндіреді. Алайда, Жолдасованың айтуынша, бұл да танымдық қабілет төмендегенін көрсететін белгілердің бірі болуы мүмкін.

Мұндай жағдайда не істеу керек?

"Ата-анаңызбен дауласып, қателесіп тұрғанын дәлелдеуге тырыспаңыз. Одан да сабыр сақтап, сөзіне қарсы келмей, әңгіме тақырыбын басқа арнаға бұрған дұрыс. Осылайша, адам тезірек тынышталуына көмектесесіз. Өйткені оны райынан қайтару қиын, ал дауласу жағдайды одан әрі ушықтыруы мүмкін", - деп түсіндірді психиатр.

Мінез-құлықтағы мұндай өзгерістерді де назардан тыс қалдырмай, кейін дәрігерге толық айтып беру қажет. Маман өзгерістердің себебін анықтап, тиісті ем тағайындайды.

Қысқа мерзімді есте сақтау қабілетін қалай тексеруге болады?

Альцгеймер ауруына шалдыққан адам балалық шағы мен жастық шағындағы оқиғаларды есіне түсіргенімен, кеше немесе бір апта бұрын не болғанын ұмытып қалуы мүмкін. Дәрігердің айтуынша, адамның әңгімеге араласуын ғана емес, жақында болған оқиғаларды қаншалық есте сақтайтынын да тексеру маңызды.

Оны қалай тексеруге болады?

  • Қазір қай жыл, қай ай, аптаның қай күні және жылдың қай мезгілі екенін сұраңыз. Сондай-ақ, ата-анаңыз туған жылын ғана емес, нақты жасын айта ала ма, жоқ па, соған да назар аударыңыз.
  • Сағаттың суретін салуды сұраңыз. Ол сағаттың дөңгелегін, сандарын және тілдерін салып, сіз айтқан уақытты, мысалы, үшке он минут қалғанын көрсетуі керек. Сандарды қай жерге жазу немесе сағат тілдерін қалай орналастыру керек екенін айтып, көмектесуге болмайды.
  • "Газет", "алма", "тас" деген үш сөзді айтыңыз. Содан кейін басқа тақырыпта сөйлесіп, бірнеше минут өткен соң әлгі сөздерді қайталауын сұраңыз. Ата-анаңыз сөздерді шатастырса немесе есіне түсіре алмаса, маманға қаралған жөн.

Алайда тек осы тапсырмалар арқылы диагноз қою мүмкін емес екенін ұмытпаңыз. Адамның нақты жағдайын дәрігер бағалауы керек.

Отбасы мүшелерінің бірі ата-анасына көмек қажет екенін мойындамаса, не істеу керек?

Жібек Жолдасованың тәжірибесіне сүйенсек, кейде қарт адамның мінез-құлқындағы өзгерістерді онымен сирек кездесетін адамдар бірінші байқайды. Олар бөлек тұратын туыстары, көршілері немесе жақын таныстары болуы мүмкін. Өйткені мұндай адамдарға қарт кісінің бірнеше ай бұрынғы және қазіргі жағдайын салыстырып, өзгерістерді байқау оңайырақ.

Дәрігер өзге адамдар байқаған өзгерістерді елеусіз қалдырмауға кеңес берді. Дегенмен жақын адамыңыздың денсаулығына қатысты біреу айтқан жайтты қабылдау қашан да оңай емес.

Кейде бұл мәселе отбасында дау туғызады. Біреулер қарт адамның денсаулығында кінәрат бар деп есептесе, басқалары мұны жоққа шығарады.

"Туыстары ортақ пікірге келе алмаса, мәселе бар екеніне күмәнданатын отбасы мүшелеріне ата-анасымен көбірек уақыт өткізіп, мінез-құлқындағы өзгерістерді өздері бақылауды ұсынуға болады. Сондай-ақ, дәрігердің қабылдауына бүкіл отбасымен бірге барған пайдалы. Сонда дәрігер жақындарының бәріне науқастың жағдайы мен тексеріс нәтижелерін түсіндіріп береді", - дейді Жолдасова.

Неліктен ата-ананы күнделікті тіршіліктен шеттетпеу маңызды?

Деменцияның алғашқы белгілері байқалған жақын адамға дәрігерге қаралудан бөлек, тағы қалай көмектесуге болады?

Қарт адамды күнделікті тіршіліктен және үй шаруасынан толық шеттетпеу керек. Жолдасованың айтуынша, оның шамасы келетін істермен айналысқаны маңызды. Мысалы, адамдармен араласу, серуендеу, дене жаттығуларын жасау, сүйікті ісімен айналысу және үй шаруасына көмектесу пайдалы.

"Гүл суаруды, шаң сүртуді немесе тамақ пісіруге көмектесуді сұрауға болады. Адамды бұрыннан үйренген тірлігінен шеттетудің қажеті жоқ", - дейді ол.

Тапсырмалар ата-ананың жағдайы мен мүмкіндігіне сай болуы керек. Деменция асқынып, орташа сатысына жеткенде адамға күнделікті тұрмыста көмек пен тұрақты бақылау қажет болуы мүмкін.

Қандай жағдайда қарт адамды жалғыз қалдыруға болмайды?

Деменция асқынып, орта сатысына жеткенде адамға үй шаруасы мен күнделікті тіршілікте көмек қажет болуы мүмкін.

Ата-анаңыз жиі ашуға беріліп, айналасындағыларға қауіп төндіре бастаса, өлім туралы ойлар айтып немесе өмір сүргісі келмейтінін жеткізсе, өзіне де, өзгелерге де зиян келтіруі мүмкін. Мұндай жағдайда отбасы шұғыл түрде мамандардың көмегіне жүгініп, қарт адамды тұрақты бақылауда ұстауы керек.

Жақын адамға күтім жасағанда қалай күйзеліске түспеуге болады?

Деменцияға шалдыққан адамға күтім жасау көп күш пен шыдамдылықты қажет етеді.

"Науқасқа күтім жасайтын адамдардың да жағдайын ескеру керек", - дейді Жолдасова.

Кейбір туыстар бірнеше аптадан кейін-ақ шаршап, қажып кетсе, кейбіреулері ұзақ уақыт бойы күтім жасай алады. Үнемі мазасыздық, ұйқысыздық, жиі жылау, қатты шаршау, демалғаннан кейін де күш-қуат қалпына келмеуі қажудың белгісі болуы мүмкін.

Дәрігер отбасы мүшелеріне міндеттерді алдын ала бөлісіп алуға кеңес берді. Мысалы, қай айда кім ата-анасына күтім жасайтынын немесе көмекке келетінін келісіп алған дұрыс. Өйткені барлық жауапкершілік бір адамның мойнына түссе, ол әлдеқайда тез шаршайды.

Мәтін: Рәбиға Дүйсенғұлова

Дайындаған: Жансая Қадыржанова

Пікірлер

Жаңалықтар