Қазақстан медицинасының дамуына өлшеусіз үлес қосқан хирург Сызғанов қандай адам болған?

Александр Сызганов және оның жеке заттары. Фото © Tengrinews.kz. Коллаж жасанды интеллект көмегімен жасалған

Бізге олардың тегі аурухана, институт және көше атауларынан таныс. Бірақ қазақстандық медицинаның негізін қалаған дәрігерлердің өздері туралы ештеңе білмейміз десе де болады. Олар нені жақсы көрді? Күнделікті өмірде және жұмыста қандай болды? Не нәрсеге қызықты?

Tengri Health тарихты өз қолдарымен өзгерткен жандардың тарихын баяндайды. Солардың алғашқысы - Александр Сызғанов - дәрігер, академик, Қазақстандағы ғылыми хирургияның негізін қалаушылардың бірі туралы болмақ.

Сызғановпен бірге жұмыс істегендерді іздеу

"Келіңіз, есімде қалғандарын айтып берейін", - деді маған телефон арқылы 86 жастағы хирург Анатолий Гончаров.

Мен Александр Сызғановты - Алматыдағы Ұлттық хирургия орталығының атауы арқылы көпшілікке таныс тұлғаны көзі көрген адамды іздедім.

Александр Николаевич - дәрігер, академик, Қазақстандағы ғылыми хирургияның негізін салушылардың бірі. Ол институттың негізін қалап, бүгінде өз есімімен аталатын осы мекеменің алғашқы директоры болды.

Әдетте Сызғанов туралы былай деп жазады: ол қазақстандық кардиохирургияның бастауында тұрды, дәрігердің жетекшілігімен 1958 жылы Қазақстанда алғаш рет жүрекке ота жасалды. 

Қан қызметін дамытты: соғыс жылдарында Республикалық қан құю станциясын ұйымдастырды.

Онкологиялық диспансердің құрылуына қатысты, іріңді ауруларды емдеу әдістерін жасап шығарды, қан тамырлары мен өкпе хирургиясы мәселелерімен айналысты.

Көрнекті тұлғаның атқармаған ісі жоқ. Бұл ақпараттың барлығын интернеттен табуға болады - бұл ғалым және дәрігер Сызғанов туралы мәліметтер. Ресми деректер.

Александр Сызғанов жас кезінде. С.Ж. Асфендияров атындағы ҚазҰМУ тарих мұражайының топтамасынан алынған суреттер. Фото © Tengrinews.kz/Оксана Акулова

Мен Сызғановтың адами болмысын аша алатын жандарды табуға бел будым. Оның жұмыста және күнделікті өмірде қандай болғанын еске түсіруді жөн көрдім. Ол нені жақсы көрді? Неге әуес болды?

"Ондай адамдар міндетті түрде болуы керек", - деп ойладым.

Олар бар екен. Бірақ өте аз, саусақпен санарлық. Бір-екі адамға хабарластым - сөйлескісі келмеді. Көңілім түсіп, жоспарлаған ісім іске аспайтындай көрінді. Бірақ бұл жерде мен үшін сәтті болған кездейсоқ оқиғалар тізбегі көмекке келді, айтып берейін.

Осыдан алты жыл бұрын мен Анатолий Иванович Гончаровпен танысқан едім - ол әріптестерімен бірге сонау 1979 жылы Қазақстанда бүйрек ауыстыру бойынша алғашқы отаны жасаған. Бұл оқиға осы хирургия институтында болған еді.

Қырық жылдан аса уақыт өткен соң сол оқиғаға қатысқандардың бірі тірі болып, табылып және сөйлесуге келісу ықтималдығы өте төмен еді, бірақ сол кезде жолым болды. Маған тамыр хирургі әрі трансплантолог Гончаровтың байланыс нөмірін берді. Танысқан кезімізде ол Мәскеуде 20 жылдан аса уақыт бойы тұрып жатқан 80 жастағы зейнеткер еді. Ол бәрі қалай болғанын есіне түсіріп, мақала сәтті шықты.

Бұл жолы да Анатолий Иванович туралы ойладым: "Ол Сызғановпен жұмыс істеді - бағымды сынап, жазып көрейінші".

Хабарлама жібердім. Бір-екі күннен кейін Гончаров қайта хабарласты. Ол қазір Алматыда екені, жұбайы қайтыс болғаннан кейін туған қаласына оралғаны белгілі болды.

Келесі күні таңертең мен бүгінде 86 жасқа келген хирургтің асүйінде отырып, оның әңгімесін тыңдадым...

"Қисық үйлер" және танымал көршілер

Бірақ алдымен тағы бір қысқаша анықтама - онсыз 1896 жылы Қазан губерниясының Арск қаласында дүниеге келген Сызғановтың Қазақстанға қалай келгені түсініксіз болады.

  • 1915 жыл - гимназияны бітіргеннен кейін Қазан университетінің медицина факультетіне оқуға түсті. Оны 1922 жылы тәмамдады.
  • 1934 жылдың наурызы - отбасымен бірге Алматыға көшіп келді. Қазақ медицина институтында жұмыс істей бастады. Сол жылы профессор атағын алды.
  • 1945 жыл - Алматыда Клиникалық және эксперименталды хирургия институтының ашылуына қол жеткізді. Оның алғашқы директоры болып, 30 жыл бойы, 1975 жылға дейін басқарды.

А.Н. Сызғанов атындағы Ұлттық ғылыми хирургия орталығы. Фото: yandex.kz сайты

Анатолий Иванович институтқа 1966 жылдың қарашасында, Алматы медицина институтын бітіргеннен кейін үш жыл өткен соң жұмысқа орналасты. Бірақ олар Сызғановпен әлдеқайда ертерек танысқан еді.

Гончаров шай демдеп отырып, еске алады:

- Алматыда, Абылай хан даңғылында (ол кезде Коммунистік даңғыл деп аталатын) әйгілі "қисық" үйлер болғанын естіген боларсыз, 11 үй еді. Сызғанов әйелімен және ұлымен үшінші корпуста тұрды, ал мен ата-анаммен алтыншыда тұрдым - ауламыз ортақ болатын.

Анықтама: "Қисық үйлер" - 1930 жылдары Алматыда сәулетші Петр Вильгельмзонның жобасымен салынған 11 екі қабатты ғимараттан тұратын тұрғын үй кешені. Ол қазіргі Панфилов, Құрманғазы, Абылай хан және Шевченко көшелерінің шаршысында орналасқан. Ресми түрде кешен "Мамандар үйі" деп аталды. Оның халықтық атауы ғимараттардың көшелерге қатысты бұрыштап орналасуына байланысты шыққан. Мұнда ғылыми және шығармашылық зиялы қауым өкілдері, соның ішінде әнші Күләш Байсейітова мен композитор Ахмет Жұбанов тұрған. 2007 жылы тарихи кешен бұзылды.

Мен ол кезде мектепте оқитын бала едім, ал Сызғанов - академик, танымал дәрігер, қалаға аты шыққан тұлға болатын. Әрине, оның кім екенін бәрі білетін. Біз оның ұлымен дос болдық, оның есімі де Александр еді, біз оны Шушка деп атайтынбыз.

- Сызғановтың жалғыз ұлы болды ма?

- Ол Александр Николаевичтің әйелінің бірінші некесінен туған асыранды ұлы еді. Ал басқа балалары болған жоқ, әйтеуір біз естімедік. Шушка ғана - ол бізден үлкен еді. Бірақ, өкінішке қарай, ерте қайтыс болды. Алматы медицина институтын бітіріп, Новосибирскіге академик Мешалкиннің қол астына жұмысқа кеткен болатын (Евгений Мешалкин - кеңестік кардиохирург, академик, КСРО-дағы кардиохирургия негізін қалаушылардың бірі - ред. еск.). Біраз уақыттан кейін Александр инфаркттен қайтыс болғаны туралы суыт хабар келді. Жап-жас еді. Өте өкінішті болды.

Анатолий Гончаров. Фото © Tengrinews.kz/Оксана Акулова

Жас кезімізде жиі араласып тұрдық. Сызғановтар бірінші қабатта тұрды, ал олардың үстінде менің досым Жорка Иванов тұратын. Бірде біз "бөтелке" ойынын ойнап жатқанбыз: оны еденге жатқызып қойып айналдырамыз. Бір уақытта есік қоңырауы соғылды. Ашсақ - Сызғановтың үй қызметшісі тұр. Бізге: "Еденге әлденелерді домалатуды тоқтатыңдар", - деген жазбаны ұстатты. Шушка кейін бізден: "Сендер не, бөтелке ойнадыңдар ма?" - деп сұраған. 

Күлді.

- Сызғановтар отбасында үй қызметшісі болды ма?

- Иә, болды. "Победа" машинасы да, жүргізушісі де болды - аты Паулик болды ғой деймін. Біз оны сыртынан бақылайтынбыз. Баламыз ғой, бәрі қызық көрінетін.

"Қисық" үйлерге жалақысы жоғары мамандарды қоныстандыратын. Біз екі қожайынға ортақ коммуналдық пәтерде тұрдық, ал қарсы беттегі пәтерде академик Базанова, Нәйлә тәте тұрды. Көрші кіреберісте композитор Ахмет Жұбанов, біз оның балаларымен дос болдық. Сызғановтың үйінің қасында Күләш Байсейітованың үйі болды. Медицина институтының директоры, профессор Зикеев те көрші тұрды. Жалпы, қызықты адамдар көп еді.

Анықтама: Нәйлә Базанова - ғалым-физиолог, Қазақстан мен Орталық Азиядағы тұңғыш әйел академик. 20 жыл бойы Қазақ КСР Ғылым академиясының Физиология институтын басқарып, ауыл шаруашылығы жануарларының физиологиясын зерттеуге үлкен үлес қосты. Күләш Байсейітова - опера әншісі, Қазақстанның кәсіби опера өнерінің негізін қалаушылардың бірі. Жоғары лирикалық-колоратуралық сопрано даусына ие болған.

Сызғанов - бірегей тұлға! Ол депутат та, Қазақ Ғылым академиясының академигі де болды. Емдеуге қатысты барлық мәселені, бірдеңе бола қалса, соған барып шешетін.

Александр Сызғанов және Қазақ КСР Ғылым академиясының тұңғыш президенті Қаныш Сәтбаев (ортада) институт дәрігерлерімен бірге. С.Д. Асфендияров атындағы ҚазҰМУ Тарих мұражайы қорынан алынған суреттер. Фото © Tengrinews.kz/Оксана Акулова

Ота жасауды қойса да, қасынан табылатын

- Сіз Сызғановпен бірге ота жасадыңыз ба?- деп сұрадым Гончаровтан.

- Жоқ, мен келген кезде ол ота жасамайтын. Сызғанов соғыс кезінде көп ота жасаған. Оның әрі қарай да жалғастыруға мүмкіндігі болса да, бойында басқаларды үйретуге, олардың өсуіне жол ашуға деген құштарлық басым еді. Александр Николаевич көп шәкірт тәрбиеледі. Олардың көпшілігі үлкен, танымал дәрігер болды.

Александр Сызғанов ота жасап (суретте - ортада), әріптестерінің жұмысын бақылап тұр.  С.Д. Асфендияров атындағы ҚазҰМУ Тарих мұражайы қорынан алынған суреттер. Фото © Tengrinews.kz/Оксана Акулова

Бірақ таңертеңгілік конференцияларды әрдайым өзі өткізетін, біз науқастардың ауру тарихын бірге талқылайтынбыз. Ота жасалар алдында баяндап, апта соңында бәрі қалай өткені туралы есеп беретінбіз. Ол ерекше эрудит болатын - Сызғанов барлық, тіпті жаңа салаларды да (мәселен, жаңадан дами бастаған кардиохирургияны алайық) жақсы білетін. Ұйымдастырушылық қабілеті де керемет еді.

"Ол бәрін қадағалап үлгеретін. Кардиохирургияны алайық - Қазақстанда ол туралы ешкім естімеген кезде, ол Мәскеумен және жоғарыда аталған академик Мешалкин жұмыс істейтін Новосибирскімен байланыс орнатты. Оны Алматыға қазіргі тілмен айтқанда шеберлік сабақтарына шақыратын, ол жиі келіп тұратын және осында жаңа технологиялар енгізілетін", - деп еске алады Гончаров.

Әңгімесін әсерлене жалғастырды.

Өкпе хирургиясы енді ғана басталған кез - бұрын өкпеге ота жасалмайтын. Анестезиология - бұл Александр Николаевичтің тағы бір еңбегі. Үлкен отаны жергілікті жансыздандырумен жасай алмайсың, Сызғанов осы саланың да дамуы үшін барлық жаңа технологияны алдыруға күш салатын.

Алматыдағы Хирургия институты базасында өткен Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) алғашқы семинарына қатысушылар. С.Д. Асфендияров атындағы ҚазҰМУ Тарих мұражайы қорынан алынған суреттер. Фото © Tengrinews.kz/Оксана Акулова

Ол республикалық хирургиялық қоғамның төрағасы болды және аймақтарда филиалдар ашты. Үш жылда бір рет институтта жұмыс істейтін әрбір хирург біліктілігін арттыру үшін басқа клиникаларға баруға керек болатын.

"Сызғановтың жасаған істері көп - бәрін тізіп шығу да, еске түсіру де мүмкін емес", - деп ойға шомды Гончаров.

Сызғанов әріптестерімен бірге Үндістанда (жоғарғы қатарда сол жақ шеттегі). Оң жақтағы суретте - Алматыда Бурунди мемлекеті Денсаулық сақтау министрлігінің бас хатшысын қабылдап жатқан сәті. С.Д. Асфендияров атындағы ҚазҰМУ Тарих мұражайы топтамасынан алынған суреттер. Фото © Tengrinews.kz/Оксана Акулова

Қобдишадағы өлеңдер, суреттер және Киелі кітап

- Сызғанов жақсы басшы болды ма? - деп сұрадым Анатолий Ивановичтен.

- Ол керемет, сирек кездесетін басшы болды. Барлығының алдында беделі жоғары еді. Одан кейбір басқа бастықтар сияқты қорықпайтын, бірақ бәрі ерекше сыйлайтын. Бірдеңе айтса, еш сөзге келмей орындайтынбыз. Дегенмен Александр Николаевич ешқашан бұйрық бермейтін, өтініш ретінде айтатын. Соның өзі әрқашан жеткілікті еді. Сол кездегі хирургтардың ішіндегі ең мықтысы сол болатын.

- Суреттерге қарасақ, Александр Николаевич қатал адам сияқты көрінеді, шынымен сондай болды ма?

- Иә, ол сабырлы, салмақты адам болатын.

- Бұл образ оның әуестігімен - өлең жазып, сурет салғанымен мүлдем үйлеспейтін сияқты.

- Шынымды айтсам, оның өлең жазатынын білмеппін. Бұл мен үшін де жаңалық болды, - деп таңғалды Анатолий Иванович.

Александр Сызғановтың авторлығындағы натюрморт, С.Д. Асфендияров атындағы ҚазҰМУ Тарих мұражайы. Фото © Tengrinews.kz/Оксана Акулова

Алматыда академиктің бірнеше заты сақталған тағы бір мұражай бар - ол А.Н. Сызғанов атындағы Ұлттық хирургия орталығында орналасқан. Жәдігерлер арасында көне папка бар. Онда институттың негізін қалаушы әрі алғашқы директоры жылдар бойы жинаған қолжазбалар мен газет қиындылары жинақталған.

Оларды маған орталықтың бас мейірбикесі Людмила Камышникова көрсетті. Ол мұражай ұйымдастырылып жатқан кезде архивтерді реттеген екен.

Александр Сызғановтың қолжазбалары мен ол жинаған газет қиындылары. Фото © Tengrinews.kz/Оксана Акулова 

"Мынау Александр Николаевичтің қобдишасы. Оның көзін көрген әріптестерімнің айтуынша, бұл қобдиша жұмыс үстелінде тұрады екен. Ішінде Киелі кітап сақталған. Ол кісі дінге сенетін адам болса керек", - деді ол.

Александр Сызғановқа 1955 жылы сыйға тартылған жазуы бар қобдиша және Библия. Фото © Tengrinews.kz/Оксана Акулова

Людмила Камышникова маған ұлы хирургтың тұлғасын толықтыра түсетін тағы бір оқиғаны айтып берді:

"Александр Николаевич заттарға үйреніп қалатын адам болған дейді. Үлкен әріптестеріміздің есінде қалғаны, бірде оның кабинетіндегі жиһазды ауыстырып, жаңа, заманауи түрін сатып алыпты. Ол еңбек демалысында жүргенде, рұқсатынсыз ауыстыруды ұйғарған екен. Ол келіп, бәрін шолып шығып, біраз үнсіз тұрып: "Бүгін бәрін қайта орнына келтіріңдер - ол жиһаз соншалықты ескі емес еді" депті".

Бірақ "сол" жиһаз баяғыдан жоқ - сақталмаған. Тек естеліктер ғана қалды...

Жұбайы Татьяна Сергеевна және қарындасы Варвара

Анатолий Иванович Гончаровпен әңгімені жалғастырдық.

- Сызғанов ота жасау кезінде қатал болатынын, бәрін тез жасайтын естіген едім...

- Мен де соны естігенмін. Дегенмен, жоғарыда айтқанымдай, оның ота жасағанын өз көзіммен көрген емеспін. Естігендерім ғана. Сызғановтың жұбайы (өкінішке қарай, аты есімде жоқ) оның ота мейірбикесі болған. Ол институтта көп жыл еңбек етті. Ота кезінде оған дауыс көтеріп ұрсатын кездері болатын дейді. Біз "мұның бәрін үйге барғанда есіне салуы мүмкін-ау" деп қалжыңдайтынбыз.

Анатолий Иванович Гончаровпен бірге архивтік суреттерді қарап отырмыз. Фото © Tengrinews.kz/Оксана Акулова

Александр Николаевич Сызғановтың жұбайының есімі Татьяна Сергеевна Сызғанова (қыз кезіндегі тегі Вельховер) болған. Ол дәрігер-микробиолог, Қазан бактериологиялық зертханасы директорының қызы еді.

Татьяна Сергеевна Қазаннан Алматыға күйеуімен және бірінші некесінен туған ұлы Александр Баевпен (Анатолий Иванович Гончаров айтқан Шуша) бірге көшіп келген. Ол күйеуінің өлімінен бір жыл бұрын - 1979 жылы дүниеден өткен.

Мен бұл туралы "Сызғанов институтында" ұзақ жылдар бойы еңбек еткен хирург-дәрігер, профессор Ұлықбек Медеубеков пен сол кездегі Пенза мемлекеттік университеті педагогика факультетінің деканы Александр Тугаровтың мақаласынан білдім. Қазақстанның ұлы дәрігерінің өмірі туралы мақаланы интернеттен тапқан едім.

Автордың рұқсатымен ондағы бірнеше сурет пен хаттарды пайдаландым.

Александр Сызғанов жұбайымен бірге. 1970 жылдар. Ұлықбек Медеубеков пен Александр Тугаровтың мақаласынан алынған сурет.

Ұлықбек Медеубековке хабарластым.

"Менің авторласым Александр Тугаров - Сызғановтың немере жиені, хирург соңғы күніне дейін араласып тұрған туған қарындасы Варвараның немересі. Бірде ол біздің шақыртуымызбен Алматыға келді. Институтқа Сызғановтың жеке портфелі мен скальпелін тапсырды. Сондай-ақ оның қолында Александр Николаевичтің қарындасына жазған бір бума хаты сақталған екен - біз оларды мақалада пайдаландық", - деді Медеубеков.

Сызғановтың аға-інілері мен әпке-қарындастары (өзі шетте, сол жақта), олардың жұбайлары. Оның ата-анасында алты ұл және үш қыз болған. Қазан қаласы, 1928 жыл. Қазақстанға көшпес бұрын түсірілген. Ұлықбек Медеубеков пен Александр Тугаровтың мақаласынан алынған сурет.

- Анатолий Иванович, Сызғановтың өмірде қандай болғанын білесіз бе? - деп Гончаровпен әңгімені қайта жалғадым.

- Бұл жағынан сізге ештеңе айта алмаймын. Оның үйінде бір-ақ рет болдым. Ол кезде институттан кетіп қалған еді, бірақ кеңесші ретінде жұмыс істеп жүрді. Мен тамыр хирургиясына маманданып жүрген кезім, ал Александр Николаевичтің аяғы ауыратын. Клиниканың жаңа директоры мені оған жіберді.

Ол уақытта Сызғанов "қисық үйлерден" Төлебаев көшесіндегі, шамамен Виноградов пен Калинин көшелері аралығындағы пәтерге көшіп барған екен. Жұбайы екеуі тұратын.

Мен оны тексердім. Ем тағайындадым - хирургтардың көпшілігіндей оның да қан тамырлары нашарлаған екен. Шынымды айтсам, қабырғада өзі салған суреттері ілулі тұрды ма, жоқ па, тіпті байқамаппын. Ал басқа жағынан мүлдем хабарым жоқ.

(Сызғановтың егде тартқан кезі, шамасы үйде жұмыс істеп отырғанда түскен суреті есіме түсті. Оны медицина университетінің мұражайынан көргенмін. Академиктің артында сурет тұр. Кім біледі, бәлкім, ол суретті өзі салған шығар)

С.Ж. Асфендияров атындағы ҚазҰМУ-дың тарих мұражайы топтамасынан алынған сурет. Фото © Tengrinews.kz/Оксана Акулова

Анатолий Ивановичтің айтуынша, жұмыста бұл ұлы ғалым әрі академик ерекше жағдай талап етпеген. Әрине, жеке кабинеті болды - бірақ ол кезде қазіргі басшылардікіндей бірнеше бөлмеден емес, бір-ақ бөлмеден тұратын.

Ал мен телефонымнан мақалаға материал жинап жүргенде көрген мерейтойлық құттықтау хаттың фотосын таптым. Ондағы мәтін көп жайттан хабар береді.

Хирургтың 80 жылдығына арналған мерейтойлық құттықтау-хабарлама, С. Ж. Асфендияров атындағы ҚазҰМУ-дың тарих мұражайы топтамасынан. Фото © Tengrinews.kz/Оксана Акулова

Анатолий Иванович те бұл атаулы күнге байланысты ешқандай сән-салтанатты жиын болғанын есіне түсіре алмады. Оның есінде нәрсе сақталған.  

"Александр Николаевичтің қалай қайтыс болғаны есімде. Бәріміз жиналып шығарып салдық. Мүрдесін институтқа әкелді, одан кейін Орталық зиратқа апарды. Ол басты аллеялардың бірінде жерленген. Ол сирек кездесетін, көрнекті тұлға еді", - деп күрсінді ол.

Өмірінің соңында Александр Николаевич Сызғанов жалғыз қалды - ұлы көп жыл бұрын қайтыс болған, ал жұбайынан кейін өзі де көп ұзамай дүниеден озды. Соңғы жылдары онкологиямен ауырып, 1980 жылы 8 қазанда өмірден өтті. Көп ұзамай ол негізін қалаған хирургия институтына оның есімі берілді.

"Бұл дүниеде болғанымызды еске салып тұрсын"

Мен сөзімді көрнекті хирург, қазіргі тілмен айтқанда, денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушысы, онсыз қазіргі қазақстандық медицинаның мүлдем басқаша болары анық Александр Николаевич Сызғановтың өз сөзімен аяқтағым келеді.

Қайтыс боларынан бірнеше ай бұрын ол қарындасы Варвараға былай деп жазған екен:

"Міне, өте күрделі, қиындыққа толы өмірімнің соңы да жетті. Бірақ мен адал адам ретінде өмір сүрдім деп есептеймін..."

Ал мынау қарындасына жазған тағы бір хаты:

"Саған мыналарды жіберіп отырмын: суреттер, әкеміздің хаттары, күміс рюмка; бұларды кейінгі ұрпақ өздерін дүниеге әкелген жанның естелігі ретінде сақтасын. Осының бәрі біздің бұл дүниеде болғанымызды кейінгі ұрпақтың есіне салып тұрсын..."

Авторы: Оксана Акулова

Дайындаған: Айнұр Қапышова

Пікірлер

Жаңалықтар