Жақыныңыз комаға түссе, емдеу ақысын кім төлейді және жансақтау бөлімінен кейін не болады?

Адам ауыр жол апатынан, инсульттен немесе жүрегі тоқтап қалғаннан кейін комаға түсіп, бірнеше апта, кейде одан да ұзақ уақыт есін жимауы мүмкін. Ал оның жақындары үшін бұл үміт пен белгісіздік торлаған кезең болады. Науқас есін жия ма? Ем қанша уақытқа созылады? Оның ақысын кім төлейді? Адам ес-түссіз жатқанымен, жансақтау бөліміндегі емді қажет етпейтін жағдайға жетсе, не болады? Tengri Health Қазақстанда комаға түскен науқастарға қалай көмек көрсетілетінін және есін жиғаннан кейін оларды не күтіп тұрғанын анықтады.

Кома деген не және адам не себепті комаға түседі?

Кома - адамның есі бұзылып, оянбайтын, көзін ашпайтын және айналасында болып жатқан жағдайларға саналы түрде жауап бере алмайтын күйі. Бұл кезде адамның жүрегі өздігінен соғып, тыныс алуы мүмкін. Ал кей жағдайда ағзаның бұл қызметтерін медициналық аппараттар қолдайды.

"Кома - жеке диагноз емес, ми зақымдануын көрсететін синдром", - деп жазылған Денсаулық сақтау министрлігінің редакцияның ресми сауалына берген жауабында.

Комаға мына жағдайлар себеп болуы мүмкін:

  • бас-ми жарақаттары,
  • инсульт,
  • миға қан құйылуы,
  • ісік,
  • ауыр инфекциялар,
  • улану,
  • жүрек тоқтауы және ұзақ уақыт оттегі жетіспеушілігі.

Бұдан бөлек, дәрі-дәрмек көмегімен жасалатын жасанды кома бар. Ауру немесе жарақат салдарынан туындайтын комадан айырмашылығы сол - бұл жағдайда науқас арнайы препараттардың көмегімен терең ұйқыға кетеді. Оның жағдайын дәрігерлер бақылап отырады.

Естің бұзылу деңгейін анықтау үшін мамандар арнайы шкалаларды қолданады. Олар науқастың көзін ашу қабілетін, сөйлеу және қимыл-қозғалыс реакциясын бағалайды.

Қазақстанда комаға түскен қанша науқас тіркелген?

Денсаулық сақтау министрлігі қосымша қорытынды диагноз ретінде "сомноленция, ступор және кома" коды көрсетілген жағдайлардың статистикасын ұсынды.

Осы дерекке сәйкес:

  • 2023 жылы осындай 39 жағдай тіркелді,
  • 2024 жылы 27,
  • 2025 жылы 44,
  • 2026 жылғы тоғыз айда 38.

Әр жылдағы науқастардың жасы 2 мен 79 жас аралығында болған. Министрлік ес бұзылуына жарақаттар мен түрлі ауру себеп болғанын хабарлады.

Алайда, ведомство мәліметінше, бұл көрсеткіштерді Қазақстанда комаға түскен адамдардың жалпы саны деп есептеуге болмайды. Статистикаға осы диагноз ресми түрде көрсетілген жағдайлар енген. Ал естің ауыр дәрежеде бұзылуы түрлі ауру мен жарақаттар салдарынан да болуы мүмкін.

Сондықтан бұл дерек арқылы қанша адам комаға түскенін, олардың қаншасы сауығып, қаншасы қайтыс болғанын анықтау мүмкін емес.

Адам қанша уақыт комада жатуы мүмкін?

Президент Іс басқармасы медицина орталығы ауруханасының анестезиология, жансақтау және қарқынды терапия бөлімшесінің меңгерушісі Бауыржан Бабашев Tengri Health тілшісіне берген сұхбатында кома бірнеше күнге, аптаға, тіпті одан да ұзақ уақытқа созылуы мүмкін екенін айтты.

Алайда адам ұзақ уақыт есін жимауы оның осы уақыт бойы комада жатқанын білдірмейді.

"Уақыт өте науқастың жағдайы өзгеруі мүмкін. Мысалы, ол көзін аша бастағанымен, айналасында не болып жатқанын түсінбеуі мүмкін. Кейде есін жиғанын білдіретін кейбір белгілер байқалады. Сондықтан дәрігерлер команы, сыртқы әсерлерге ешқандай реакция байқалмайтын сергектік күйін және адамның саналы әрекетінің алғашқы белгілері көріне бастайтын ең төменгі сана деңгейін бір-бірінен бөлек қарастырады", - деп түсіндірді дәрігер.

Бауыржан Бабашев
анестезиолог-реаниматолог
Анықтама: Бауыржан Бабашев - Астана қаласындағы Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасы медицина орталығы ауруханасының анестезиология, жансақтау және қарқынды терапия бөлімшесінің меңгерушісі. Жоғары санатты дәрігер. Еңбек өтілі - 26 жыл.

Демек, науқас комадан шыққанымен, есін толық жимауы мүмкін. Мысалы, көзін ашқанымен, айналасындағы адамдарға саналы түрде жауап бермеуі ықтимал. Ал кей жағдайда науқастың айналасында не болып жатқанын түсіне бастағанын көрсететін кейбір белгілер байқалады.

Мұны бірнеше ай, тіпті жылдар бойы бұрынғы қалыпты өміріне орала алмай жүрген адамдардың жағдайын бағалағанда ескеру маңызды.

Бірнеше ай ес-түссіз жатқан адам оянуы мүмкін бе?

Бауыржан Бабашевтің айтуынша, науқастың сауығып кету мүмкіндігі ең алдымен комаға түсу себебіне, жасына, ауруға дейінгі денсаулығына, миы қаншалық зақымданғанына және медициналық көмек қаншалық жылдам көрсетілгеніне байланысты.

Мысалы, бас-ми жарақатын алған адамның сауығып кету мүмкіндігі қан айналымы ұзақ уақыт тоқтап, оттегі жетіспеуінен миы қатты зақымданған науқасқа қарағанда жоғары.

Алайда заманауи диагностикалық әдістер көмегімен де дәрігерлер адам қашан есін жиятынын және денсаулығы қаншалық қалпына келетінін әрдайым дәл болжай алмайды.

Дәрігерлер комадағы науқасты емдеу мәселесін талқылап жатыр. Сурет ChatGPT көмегімен жасалған

Науқастың жағдайын бағалау үшін мамандар оның сыртқы әсерге қалай жауап беретінін үнемі тексеріп отырады. Қажет болған жағдайда электроэнцефалография (ЭЭГ), компьютерлік немесе магнит-резонанс томография (КТ және МРТ) жасайды. Сондай-ақ, дәрі-дәрмектің әсерін және естің бұзылуына себеп болуы мүмкін, емдеуге келетін басқа да жағдайларды анықтайды.

"Ең бастысы - адамның сауығып кету мүмкіндігін тек қанша күн ес-түссіз жатқанына қарап бағаламау. Кейде қалпына келу бірнеше айға, тіпті жылдарға созылады. Дәрігерлер науқастың жақындарына оның сауығып кету мүмкіндігін де, ауыр зардаптардың қаупін де жасырмай айтуы керек", - деді реаниматолог.

Адам есін жиған күннің өзінде бұл оның толық сауығып кеткенін білдірмейді.

Денсаулық сақтау министрлігі мәліметінше, ауыр жағдайдан кейін науқастың есте сақтау, зейін қою және сөйлеу қабілеті бұзылуы мүмкін. Сондай-ақ, бұлшықеттері әлсіреп, сал ауруына шалдығуы, қимыл-қозғалысын үйлестіруі мен жұтынуы қиындауы ықтимал. Кейде адамға жүруді, сөйлеуді, өздігінен тамақтануды және күнделікті тіршіліктегі қарапайым әрекеттерді қайта үйренуге тура келеді.

Денсаулығын қалпына келтіру үшін науқасқа невролог, оңалту дәрігері, логопед, психолог және басқа да мамандардың көмегі қажет болуы мүмкін.

Адам ес-түссіз жатқанда ағзасында қандай өзгерістер болады?

Ұзақ уақыт ес-түссіз жату тек миға емес, бүкіл ағзаға ауыр әсер етеді. 

Бауыржан Бабашевтің сөзінше, мұндай науқас өздігінен дене қалпын өзгерте алмайды, дұрыс тамақтана алмайды, тыныс жолдарындағы қақырықты жөтеліп шығара алмайды. Сондай-ақ, ауырсынғанын немесе басқа да жайсыздықтарды медицина қызметкерлеріне жеткізе алмайды.

"Адам ұзақ уақыт ес-түссіз жатқанда қақырықты өздігінен жөтеліп шығаруы қиындайды. Қақырық тыныс жолдарына жиналып, өкпенің қабыну қаупін арттырады. Науқас өздігінен тыныс ала алмаса, өкпені жасанды желдету аппараты қажет болуы мүмкін", - деді дәрігер.

Ұзақ уақыт қозғалмай жату салдарынан денеде жаралар пайда болу қаупі артады. Бұлшықеттер тез әлсіреп, олардың көлемі азаяды. Буындардың қозғалысы шектеліп, ағзаның қоректенуі мен су-тұз теңгерімі бұзылуы, түрлі инфекциялар пайда болуы мүмкін.

Кейбір науқастардың денесі құрысып, бұлшықет тонусы бұзылады немесе басқа да асқынулар байқалады.

Сондықтан ұзақ уақыт ес-түссіз жатқан адамды емдеу тек тыныс алуы мен жүрек жұмысын қамтамасыз етумен шектелмейді. Науқасқа тұрақты күтім жасау, дұрыс тамақтануын қамтамасыз ету, инфекциялар мен жаралардың алдын алу, сондай-ақ, оңалту шараларын жүргізу қажет.

 "Науқасқа дұрыс күтім жасау мен оңалту шаралары неғұрлым ерте басталса, асқынудың алдын алып, жағдайы одан әрі нашарлауына жол бермеу мүмкіндігі соғұрлым жоғары болады", - деді Бабашев.

Науқас жансақтау бөлімінде қанша уақыт жата алады?

Науқастың жақындарын мазалайтын басты сұрақтардың бірі - "есін жимаған адамды белгілі бір уақыт өткен соң жансақтау бөлімінен басқа бөлімге ауыстыру міндетті ме?" деген сауал.

Денсаулық сақтау министрлігі мәліметінше, емдеу ұзақтығы науқастың жағдайына, медициналық көрсеткіштеге және тиісті клиникалық хаттамаларға байланысты анықталады.

Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры да науқас ауруханада қанша уақыт жататыны медициналық көрсеткіштерге байланысты екенін хабарлады. Науқастың жағдайына қарай қажет ем жалғасады, ал оның ақысы белгіленген ережелер мен тарифтерге сәйкес төленеді.

Реаниматолог Бауыржан Бабашевтің айтуынша, адам есін жимауы ол осы уақыт бойы міндетті түрде жансақтау бөлімінде жатуы керек дегенді білдірмейді.

"Жансақтау бөлімінің мақсаты - науқастың міндетті түрде есін жиюын күту емес, өміріне қауіп төндіретін ауыр жағдайларды емдеу және ағзаның тіршілікке қажет қызметтерін қамтамасыз ету", - деді маман.

Науқастың жағдайы тұрақталып, қарқынды терапияны қажет етпейтін деңгейге жеткенде, дәрігерлер оны басқа бөлімге немесе медициналық мекемеге ауыстыру мүмкіндігін қарастырады.

Өмірлік көрсеткіштер мониторы. Сурет © Tengrinews.kz

Бұл науқастың жағдайына қарай бейінді бөлім, ұзақ мерзімді күтім мекемесі немесе медициналық оңалту орталығы болуы мүмкін.

"Науқасты жансақтау бөлімінен басқа бөлімге ауыстыру оның толық жазылғанын немесе сауығуға үміт жоқ екенін білдірмейді. Бұл тек оған көрсетілетін медициналық көмектің мақсаты мен сипаты өзгергенін көрсетеді. Мұндай жағдайда науқастың жағдайын тұрақты ұстау, асқынудың алдын алу, оңалту шараларын жүргізу және қажет күтімді қамтамасыз ету басты орынға шығады", - деді дәрігер.

Ол жансақтау бөлімінде ұзақ уақыт жатудың белгілі бір қаупі, соның ішінде инфекция жұқтыру қаупі бар екенін айтты. Сондай-ақ, бұл туыстарының науқас күтіміне қатысуын және оңалту шараларын бастауды қиындатуы мүмкін.

Комаға түскен науқастың емін кім төлейді?

Есі ауыр дәрежеде бұзылған науқастарды емдеу үшін күрделі медициналық жабдықтар, өкпені жасанды желдету аппараттары, дәрі-дәрмектер және медицина қызметкерлерінің тұрақты бақылауы қажет болуы мүмкін.

Бірақ мұндай көмектің ақысын кім төлейді, әсіресе, ем айлап жалғасса ше?

Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры мәліметінше, адам өмірін сақтап қалуға қажет шұғыл медициналық көмек тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлеміне (ТМККК) кіреді.

Мысалы, жол апатынан кейін комаға түскен адам ауруханаға жеткізілсе, дәрігерлер жансақтау шараларын жүргізіп, тексерістен өткізеді. Қажет болса, өкпені жасанды желдету аппаратына қосады. Мұндай көмек науқас міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру (МӘМС) жүйесінде сақтандырылғанына қарамастан көрсетіледі.

Науқастың жағдайы тұрақталғаннан кейін емді одан әрі қаржыландыру оның диагнозына, медициналық көмектің түріне және сақтандыру мәртебесіне байланысты болады.

Бұл ретте ауруханада ұзақ уақыт жату емді ақылы негізге көшіруге себеп бола алмайды.

"Науқас медициналық ұйымның қормен жасасқан шарты аясында кепілдік берілген немесе сақтандыру пакеті бойынша көмек алса, аурухана тегін көрсетілуге тиіс қызметтердің ақысын туыстарынан талап ете алмайды"- деді ӘМСҚ өкілдері.

Бұл тиісті пакетке кіретін емдеу, дәрі-дәрмек, медициналық өнімдер мен шығын материалдарының құнына да қатысты.

Науқасқа тиесілі медициналық көмек пакетіне кірмейтін қызметтер, сондай-ақ, өз еркімен таңдаған қосымша қызметтер ақылы болуы мүмкін.

"Ем ұзаққа созылуы оны ақылы етпейді", - деді қор өкілдері.

Емдеу құнына қатысты қор өкілдері жансақтау бөлімінде жатқан уақыт үшін бөлек ақы есептелмейтінін түсіндірді. Емдеу құны бекітілген тарифтер бойынша аяқталған емдеу жағдайына қарай анықталады.

Алайда қор жансақтау бөлімінде бір күн жатудың, соның ішінде өкпені жасанды желдету аппаратын пайдаланудың орташа құнын нақтыламады.

Науқастың құжаттары болмаса және кім екені белгісіз болса...

Кейде адам ауруханаға құжатсыз жеткізіледі. Жағдайы ауыр болғандықтан, аты-жөнін, мекенжайын немесе туыстарының байланыс дерегін айта алмайды.

Денсаулық сақтау министрлігі мәліметінше, құжат болмауы шұғыл медициналық көмек көрсетуге кедергі келтірмейді. Науқас кім екені анықталмаған адам ретінде тіркеледі. Содан кейін медициналық ұйым оның кім екенін анықтау үшін тиісті органдармен бірлесіп жұмыс істейді.

Ішкі істер министрлігі өкілдері Tengri Health тілшісіне полиция қызметкерлері ес-түссіз жатқан адам кім екенін қалай анықтайтынын түсіндірді.

Оның бір жолы - саусақ іздерін дактилоскопиялық дерекқорлар арқылы тексеру. Заңда көзделген негіздер болған жағдайда криминалистер адамның саусақ іздерін алып, автоматтандырылған дактилоскопиялық сәйкестендіру жүйелеріндегі мәліметпен салыстырады.

Бұдан бөлек, адамның кім екенін анықтау үшін бет-әлпетті тану технологиялары мен геном, яғни ДНҚ зерттеуі қолданылуы мүмкін.

"Қажет болған жағдайда және уәкілетті органдардың сұрауы бойынша биометриялық ақпарат халықаралық ынтымақтастық аясында белгіленген тәртіппен ТМД және алыс шетелдердің құқық қорғау органдарына тексеріске жіберілуі мүмкін", - деді ІІМ өкілдері.

Адам кім екені анықталса, тексеріс нәтижелері туыстарын іздеу шараларын жалғастыру үшін полицияның уәкілетті бөлімшелеріне беріледі.

Денсаулық сақтау министрлігі дерегінше, адам өмірін сақтап қалуға қажет медициналық шешімдер туыстары келуін күтпестен қабылданады.

Жақындарын табу мүмкін болмаса, науқасқа одан әрі көмек көрсетуге әлеуметтік қызметтер, әкімдік және қорғаншылық органдары тартылуы мүмкін.

Науқастың туыстары мүлде келмесе ше?

Тағы бір маңызды мәселе: ұзақ уақыт ес-түссіз жатқан адамға ешкім келмесе немесе жақындары оның күтіміне қатыса алмаса, не болады?

Денсаулық сақтау министрлігі туыстары болмауы медициналық көмектің көлеміне әсер етпейтінін және оны шектеуге негіз бола алмайтынын мәлімдеді.

Алайда бұл қарқынды ем аяқталғаннан кейін науқасқа күтім жасауды ұйымдастыруға әсер етуі мүмкін.

Мұндай жағдайда медициналық ұйым науқасты одан әрі қайда орналастыру, оған әлеуметтік көмек көрсету және қажет болса, қорғаншылық рәсімдеу мәселелерін шешу үшін әлеуметтік қызметтермен, әкімдікпен байланыса алады.

Министрлік мәліметінше, отбасы науқасқа қажет күтімді өздігінен қамтамасыз ете алмаса, оны мамандандырылған әлеуметтік мекемеге орналастыру мүмкіндігі қарастырылады.

Емді жалғастыру туралы шешімді кім қабылдайды?

Есі ауыр дәрежеде бұзылған науқастарды емдеудегі ең күрделі мәселелердің бірі - ағзаның тіршілікке қажет қызметтерін қамтамасыз ететін емдеу әдістерін жалғастыру, өзгерту немесе тоқтату.

Денсаулық сақтау министрлігі мәліметінше, мұндай шешімдер диагнозға, болжамға, науқас жағдайы өзгеруіне, емнің тиімділігіне және қолданыстағы клиникалық хаттамаларға сүйене отырып қабылданады.

Мәселені талқылауға емдеуші дәрігерлер, реаниматологтар, бөлім меңгерушілері және басқа да бейінді мамандар қатысады. Қажет болған жағдайда дәрігерлер консилиумы өткізіледі.

Науқастың туыстары немесе заңды өкілдері заңнамада белгіленген тәртіппен емдеу мәселелерін талқылауға және медициналық көмекке ақпараттандырылған келісім беруге қатысады.

Аурухана палатасы. Сурет ChatGPT көмегімен жасалған

Бұл тұста кома мен ми өлімін ажырата білу маңызды.

Комаға түскен адам кей жағдайда есін жиюы мүмкін. Ал ми өлімі дегеніміз - ми қызметі біржола тоқтауы. Мұндай жағдайда адамның өмірге қайта оралуы мүмкін емес, сондықтан заң бойынша ол қайтыс болды деп есептеледі.

Денсаулық сақтау министрлігі мәліметінше, ми өлімі туыстарының шешімімен емес, арнайы медициналық критерийлер негізінде белгіленеді.

Реаниматолог Бауыржан Бабашев дәрігерлер науқастың жақындарына оның есін жию мүмкіндігін ғана емес, өздігінен тыныс алу, жұтыну, қозғалу және өзіне күтім жасау қабілеті қалпына келу мүмкіндігін де түсіндіруі керек екенін айтты.

"Отбасына науқастың жағдайы туралы не белгілі екенін, қандай белгілер оның сауығуы мүмкін екенін көрсететінін, емдеудің қандай жолдары барын және олардан қандай нәтиже күтуге болатынын түсіндіру маңызды", - деді ол.

Науқас есін жимаса, жансақтау бөлімінен кейін не болады?

Науқас қарқынды терапияны қажет етпейтін жағдайға жетсе, бірақ әлі де ес-түссіз жатса немесе өзіне күтім жасай алмаса, дәрігерлер оның әрі қарай қайда емделетінін анықтайды.

Медициналық көрсеткіштерге қарай науқас оңалту орталығына, мейіргерлік күтім немесе паллиативтік көмек бөлімшесіне жіберілуі мүмкін. Сондай-ақ, оған үй жағдайында көмек ұйымдастыру да қарастырылады.

Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорының ақпаратына сүйенсек, тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі аясында қаржыландырылатын жағдайларды қоспағанда, аурулардың бекітілген тізімі бойынша медициналық оңалтудың екінші және үшінші кезеңдері МӘМС жүйесі арқылы қамтамасыз етіледі.

Ағза қызметтері айтарлықтай бұзылған ересек науқастар алғашқы 12 ай ішінде оңалтудың екінші кезеңіне жіберілуі мүмкін. Емдеу жиілігін адамның оңалу мүмкіндігін ескеріп, түрлі сала мамандарынан құралған топ анықтайды.

Алайда бұл науқас бір жыл бойы үздіксіз ауруханада жатады деген сөз емес.

Науқасқа негізінен мейіргерлік күтім қажет болса, медициналық көрсеткіштер мен дәрігердің жолдамасы негізінде тиісті мекемеге жатқызылуы мүмкін. Дегенмен мейіргерлік күтім ауруханалары дәрігердің тұрақты бақылауын қажет ететін науқастарға арналмаған.

Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры мәліметінше, мейіргерлік күтімнің барлығына ортақ ең ұзақ мерзімі белгіленбеген. Оның ұзақтығы науқастың жағдайына байланысты болады.

Жансақтау бөліміндегі науқас. Сурет ChatGPT көмегімен жасалған

Науқастың жақындары үшін ең қиыны - белгісіздік

Дәрігер Бауыржан Бабашевтің айтуынша, ұзақ уақыт ес-түссіз жатқан науқастарды емдеуде үш негізгі қиындық бар:

  • науқастың алдағы жағдайын болжау қиын болуы;
  • ұзақ уақыт күтім жасау,
  • жақындарына түсетін эмоциялық ауыртпалық.

Туыстары адам қашан есін жиятынын, сөйлеп, жүре алатынын және айналасындағы адамдарды танитынын білгісі келеді. Алайда медицина бұл сұрақтарға әрдайым нақты жауап бере алмайды.

Науқастың жағдайы тұрақталғаннан кейін де оған ұзақ уақыт емделу, тыныс алуы мен тамақтануына көмек көрсету, асқынудың алдын алу және тұрақты күтім қажет болуы мүмкін.

"Дәрігерлердің міндеті - науқастың алдағы жағдайы туралы шындықты айту, жақындарына қолдау көрсету, бірақ нақты сенімді бола алмайтын нәрсені уәде етпеу", - деді маман.

Оның сөзінше, отбасымен науқастың есін жию мүмкіндігін ғана емес, сауығып шыққаннан кейінгі өмірі қандай болуы мүмкін екенін де талқылау маңызды.

"Біздің міндетіміз - адамның өмірін сақтап қалу ғана емес, оның денсаулығын барынша қалпына келтіруге мүмкіндік жасау. Науқасқа жансақтау бөліміндегі көмек қажет болмаса, бұл ем аяқталды деген сөз емес. Тек емдеу мен күтімнің басқа, көбіне ұзаққа созылатын кезеңі басталады", - деп түйіндеді Бауыржан Бабашев.

Бұған дейін Қазақстанда ұзақ уақыт комада жатқан науқастардың туыстарына олардың атынан мүгедектік белгілеу туралы өтініш жасауға мүмкіндік беретін түзетулер қабылданған еді. Бұрын бұл мәселеде қиындық туындайтын. Ес-түссіз жатқан адам медициналық-әлеуметтік сараптамадан өту үшін өздігінен өтініш бере алмайтын немесе өкіліне де келісімін білдіре алмайтын. Cалдарынан отбасылар мүгедектікті рәсімдеу және әлеуметтік көмек алу кезінде кедергілерге тап болатын.

Мәтін: Алина Шашкина

Дайындаған: Жансая Қадыржанова

Пікірлер

Жаңалықтар