Ғалымдар қартаюды баяулатуға тырысуда: қазақстандықтарға не қолжетімді

Фото:depositphotos.com

Әлем мәңгілік жастық идеясына арбалған: миллиардерлер "кәрілікке қарсы таблеткаларды" жаппай сатып алып жатыр, ал дүкен сөрелері сәнді БАД-тарға толып тұр. Бірақ ұзақ өмір сүру туралы ең шынайы әңгіме биыл жарнамаларда емес, Канн қаласында өткен ғылыми саммиттің кулуарларында айтылды. Өмірді шын мәнінде ұзартады, ал не тек әдемі маркетинг? Толығырақ Профилактикалық медицина академиясының президенті Алмаз Шарман TengriHealth-тегі авторлық бағанында тарқатып айтады.

Қартаю - бұл тек бір ақау емес

Жаз басында Канн бірнеше күнге киноның емес, болашақ медицинасының астанасына айналды. Халықаралық саммит 30-дан астам елден 250-ден астам дәрігердің, ғалым мен новатордың басын қосты. Олардың барлығын бір сұрақ мазалайды: қартаюды бәсеңдетуге, тіпті оны кері қайтаруға бола ма?

Ғылым ондаған жылдар бойы қартаюдың басты себебін - бос радикалдарды, ДНҚ зақымдануын, қабынуды, митохондриялардың немесе иммунитеттің бұзылуын іздеп келді. Бірақ бірде-бір теория толық көріністі түсіндіре алмады. Үйреншікті түсінікті асты-үстіне шығарған негізгі тұжырым саммиттің кулуарларында, ешқандай слайдсыз-ақ айтылды.

Ұзақ өмір сүру ендігі жерде бір ғана "құпияның" нәтижесі деп есептелмейді. Медицина жекелеген ауруларды емдеуден биологиялық жасты жүйелі басқаруға көшіп жатыр, ал қартаюдың өзі үкім емес, әсер етуге болатын процесс ретінде қарастырылып жатыр. Оны тек бір ғана ақауға тіреп қоюға болмайды.

Бұл - бірнеше қорғаныс деңгейінің, ең алдымен иммундық, метаболикалық және жасушалық реттелудің жұмысы бір мезгілде бұзылатын жүйелі процесс. Ағза бір жерде "бірдеңе бұзылғандықтан" емес, ішкі тепе-теңдік жүйесінің өзі нашар жұмыс істей бастағандықтан қартаяды.

Сонымен қатар қартаюды барлығына бірдей және бірқалыпты жүретін процесс деп қарастыруға болмайды: ағза өзіне тән "секірістермен" өзгереді, әсіресе айқын бетбұрыс кезеңдері шамамен 44 және 60 жасқа тұспа-тұс келеді.

Көптеген биологиялық маркерлерді талдау нәтижесіне сәйкес, өзгерістер зат алмасуға, иммундық және гормоналды жүйелерге, ағзаның қалпына келу және күйзеліске жауап беру қабілетіне бір мезгілде әсер етеді.

40-45 жастан кейін ағза бұрынғы өмір салтының салдарын өтеуді біртіндеп тоқтатады, ал 60 жас шамасында бұл қабілет тіпті төмендей түседі. Сондықтан жасқа байланысты өзгерістер - бұл да ағзадағы жалғыз іркілістің салдары емес, бір-бірімен байланысты бірнеше жүйедегі бұзылулардың жиынтық нәтижесі.

Иммунитет пен ми: жасты басқарудың екі орталығы

Қартаю қарқынын екі жүйе - иммундық және жүйке жүйесі көбірек айқындайды, өйткені екеуі де бүкіл ағзаны қамтиды.

Иммунитет - бұл қандағы, ұлпалардағы, тамырлардағы және ішектегі "қадағалаудың" тармақталған желісі. Ол дәл жұмыс істеп тұрғанда біз оны байқамаймыз, бірақ ол істен шықса - оның салдары жүйелі сипатқа ие болады.
Жүйке жүйесі - ұйқыны, тәбетті, күйзелісті және зат алмасуды үйлестіретін диспетчерлік орталық.

Бұл екі жүйе іркіліс бере бастағанда, бұл сирек жағдайда ғана жергілікті мәселе болады - көбінесе бұл бүкіл ағзаның тұрақтылығын жоғалтып жатқанының белгісі.

Бөлек қауіп - созылмалы қабыну: бұл жарақатқа берілген жедел реакция емес, жылдар бойы тіндерді бұзатын тыныш фондық процесс.

Жас ұлғайған сайын ұсақ зақымданулардың фоны - қартайған жасушалар, жасушалық "қоқыстар", ДНҚ-дағы қателіктер жинақталады, соның салдарынан иммунитет үнемі "дайындық" режимінде болады.

Тұйық шеңбер пайда болады: қартаю қабынуды күшейтеді, ал қабыну қартаюды тездетеді. Тосқауыл жүйелері де - тамыр эндотелийі, шырышты қабықтар, гематоэнцефалдық бөгет те әлсірейді, сөйтіп ағза өз шекарасын сақтау қабілетінен айырылады.

Парадокс-молекулалар мен оңай шешімдерге алдану

Рапамициннің тарихы бұл тұрғыда өте өнегелі.

Клиникада ол мүшелерді ауыстырып салғанда иммунитетті тежейді, ал зертханада жануарлардың өмірін ұзартты - сондықтан оны "кәрілікке қарсы таблетканың" басты үміткерлерінің бірі ретінде жариялады.

Анықтама: Рапамицин - иммунодепрессивті әсері бар дәрілік препарат. Негізінен ауыстырып салынған мүшелердің қабылданбай қалуының алдын алу үшін қолданылады. Бұл зат қартаюға байланысты да зерттеліп жатыр: рапамицин жасушалардағы өсу мен зат алмасуды реттейтін mTOR ақуызына әсер етеді. Оның адамдарда қартаюды бәсеңдету және өмірді ұзарту қабілетіне қатысты зерттеулер әлі де жалғасып жатыр.

Бірақ рапамицинге әмбебап геропротектор (қартаю процестерін бәсеңдетуі мүмкін заттар немесе препараттар - ред. ескертпесі) ретінде артылған зор үміт әзірге ақталған жоқ: жануарларға жүргізілген сынақ нәтижелері адамға тікелей сәйкес келмейді, ал оның әсері дозасы мен режиміне тым тәуелді. Ол басты фавориттен ғылым енді ғана жауап іздеп жатқан мәселеге айналды.

Пікірталастардың ортасында NAD молекуласы да бар, оның деңгейі жас ұлғайған сайын кейбір тіндерде төмендейді. Осыдан барып оны жай ғана қоспалармен (NR, NMN) немесе тамшылатқыштармен "толтыру" туындайды.

Анықтама: NAD+ - бұл молекула, ол жасушаларға энергия өндіру және ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдерінің жұмысы үшін қажет. Жасамыс тартқан сайын оның деңгейі кейбір тіндерде төмендеуі мүмкін. NR және NMN - NAD+ деңгейін көтерудің тәсілі ретінде зерттеліп жатқан бастапқы заттар. Алайда олардың адамдарда қартаюды баяулату қабілеті әзірге дәлелденбеген.

Бірақ жасуша - молекулалардың көмегімен саңылауын бітей салуға болатын резервуар емес, олардың көмектесетіні де неғайбыл. Оның үстіне, мұндай манипуляциялардан кейін туындауы мүмкін қауіп-қатерлер туралы сұрақтарға әлі ешкім жауап берген жоқ.

NAD-пен сиртуиндер де тығыз байланысты - оларды "ұзақ өмір сүрудің ауыстырып-қосқыштары" деп атайды. Бұл реттеуші ақуыздар жасушаның стреске реакциясын, зат алмасуды және ДНҚ-ның қалпына келуін басқарады, ал олардың белсенділігі тікелей NAD деңгейіне байланысты: NAD төмендесе - сиртуиндердің де жұмысы өзгереді.

Анықтама: сиртуиндер - зат алмасуды, жасуша жұмысын және ДНҚ-ны қалпына келтіру процестерін реттейтін ақуыздар тобы. Олардың белсенділігі NAD+ деңгейіне байланысты және қартаю механизмдерімен ұштасады. Ғалымдар сиртуиндерді жасқа байланысты өзгерістерді баяулататын препараттардың әлеуетті нысанасы ретінде зерттеп жатыр, бірақ адам өмірін ұзартуға қатысты нақты дәлелдер әлі жоқ.

Жасуша энергетикасы мен оның төзімділігі арасындағы дәнекер болуы сиртуиндерді қартаю туралы ғылымның орталық тақырыптарының біріне айналдырды. Алайда олардың айналасында үлкен коммерциялық шу көтерілді - БАД-тар, "белсендіргіштер", "мәңгілік" жастық туралы асқақ уәделер - соның салдарынан бұл тақырып қазір ғылымнан гөрі маркетингпен көбірек байланыстырылады.

Бұл мысалдардың барлығына ортақ тұжырым әмбебап: "қартаюмен байланысты бір көрсеткішті көтеріп, сау бола қалуға болады" деген қағида ешқашан іске аспайды.

Ең батыл бағыт - жасушаларға жас күйін қайтаратын ішінара эпигенетикалық қайта бағдарламалау арқылы олардың жасқа байланысты өзгерістерін кері қайтаруға тырысу.

Анықтама: ішінара эпигенетикалық қайта бағдарламалау - жасушаларды қайта бағдарламалау факторларының әсеріне қысқа уақытқа қалдыратын тәжірибелік әдіс. Бұл жасушаларды діңгекті жасуша күйіне толық өткізбей-ақ, кейбір жасқа байланысты эпигенетикалық белгілерді өзгертуге және оларға "жасырақ" сипаттамалар беруге мүмкіндік береді.

Жануарларға жасалған тәжірибелер үміт ұялатады: мысалы, тышқандардың көру жүйкесі зақымданғаннан кейін және глаукома кезінде көру қабілетін қалпына келтіру мүмкін болды. Ал 2026 жылы бұл әдіс алғаш рет адамдарға клиникалық сынақ жүргізу деңгейіне жетті.

Бірақ әзірге бұл зерттеулердің бастапқы кезеңі: ғалымдар әдістің қауіпсіздігін, соның ішінде ықтимал иммундық реакцияларды бағалауы керек.

Шын мәнінде не нәрсеге назар аударуға болады: Канн саммитінің үш тұжырымы

Біріншісі - "фондық" ұзақ өмір сүру.

Смарт-сағаттар, сақиналар мен датчиктер шашыраңқы клиникаға айналып барады, ал осы деректерді оқи алатын дәрігер жаңа дәуірдің көшбасшысы болады.

Екіншісі - жасқа байланысты ауруларға әсер етуі мүмкін препараттар.

Бұл - 2-ші типтегі диабет кезінде қант деңгейін төмендетуге, семіздік пен остеопорозды емдеуге арналған жаңа препараттар. Ғалымдар олардың жасқа байланысты процестерге ықтимал әсерін зерттеп жатыр. Нақты пайдасы дәлелденбеген, тек жарнамасы жер жарған БАД-тар олардың қасында қауқарсыз.

Үшіншісі - қарапайым жалпы қан анализі.

Бұл ең лайықты бағаланбаған тест: RDW және NLR көрсеткіштері биологиялық жаспен және өлім-жітім қаупімен тікелей байланысты.

Анықтама: RDW - эритроциттердің мөлшері бойынша бір-бірінен қаншалықты ерекшеленетінін көрсететін көрсеткіш. NLR - қандағы нейтрофилдер мен лимфоциттердің арақатынасы, ол қабынудың қосымша көрсеткіші ретінде қолданылуы мүмкін.

Жүрек-қан тамырлары аурулары өлім-жітімнің басты себебі болып қалып отырған Қазақстан үшін мұндай тегін құрал кез келген емханада - Алматыдан бастап аудан орталығына дейін қолжетімді.

Қартаюды кешіктіруге қабілетті он әдет

Зертханалар молекулалар туралы дауласып жатқанда, әр адамның қолында тиімді тетіктер бар.

Адамның орта жаста (40–60 жас) өз денесіне қалай қарайтыны оның қарттығының қалай өтетінін айқындайды.

Жақсы жаңалық: тиімді әдеттердің барлығы дерлік қарапайым және ақша талап етпейді - тек тұрақтылық маңызды. Міне, солардың оны.

1. Ұйқы уақытының тұрақтылығы

Ұйқының қанбауы семіздікпен, диабетпен, жүрек ауруларымен және деменциямен байланысты. Ең маңыздысы - жүйелілік. Бір уақытта жатып, бір уақытта тұру әдеті ұзақ өмір сүруді ұйқының ұзақтығына қарағанда нақтырақ болжайды.

2. Дұрыс тыныс алу

Біз автоматты түрде және көбіне үстірт тыныс аламыз, ал ішпен баяу тыныс алу - ұзартылған дем шығарумен минутына шамамен алты рет тыныс алу - стресс деңгейін төмендетеді, жүйке жүйесінің қалпына келу режиміне ауысуына көмектеседі және жүрек пен қан тамырларын жайлап жаттықтырады.

Күніне бірнеше минут саналы түрде тыныс алу, әсіресе ұйықтар алдында, еш шығынды талап етпейді, бірақ іштей тыныштандырғыш ретінде жұмыс істейді.

3. Жаттығулардағы интервалдар

30 минут бойы бірқалыпты жүгірудің орнына - 30 секунд спринт және 30 секунд демалыс, осылайша он рет қайталау керек. Уақыт аз жұмсалғанымен, нәтижесі жоғары: кардиореспираторлық төзімділік - ұзақ өмір сүрудің басты көрсеткіштерінің бірі.

4. Күш түсіретін жаттығулар

Мықты бұлшықет ұзақ өмір сүрумен және қарттықтағы дербестікпен тікелей байланысты, ал салмақпен жұмыс істеу бұлшықеттердің қабынуды басатын миокиндерді бөлуіне ықпал етеді. Кез келген деңгейден бастауға болады, бастысы - бұлшықеттерде айтарлықтай шаршау сезілгенге дейін біртіндеп күшейту.

Анықтама: миокиндер - бұлшықеттер жұмыс істеген кезде бөлініп, зат алмасуға, қабыну процестеріне және басқа мүшелердің қызметіне әсер ететін заттар.

5. Әр тамақтанған сайын ақуыз тұтыну

Бұлшықет массасы 30 жастан кейін кеми бастайды, ал 60-тан асқанда бұл процесс үдей түседі. Көрсеткіш - дене салмағының әр килограмына күніне 0,8–1,2 грамм ақуыз. Ағза жақсы сіңіруі үшін оны күні бойғы барлық ас ішу уақытына бөліп тарату керек.

6. Лифт орнына баспалдақ

Күніне жеті мыңға жуық қадам жасау өлім қаупі мен жасқа байланысты аурулардың алдын алады. Көліктің орнына жаяу жүру, тұрақты алысырақ қою - осы қадамдардың барлығы жинақталып, денсаулыққа нақты әсер етеді.

7. Пробиотикалық өнімдер

Олар келесі санаттағы жандарға ақуыз тұтынуды шектеуге микробиомды қоректендіреді, ал ол иммунитет пен қабынуды бақылауға тікелей байланысты. Қазақстандықтарға алысқа барудың қажеті жоқ: айран, құрт, шұбат пен қымыз - ішекке арналған таптырмас ұлттық дәріхана, олар трендтегі кимчи мен комбучадан еш кем түспейді.

8. Араласу - сауығудың кепілі

Әлеуметтік байланыстар - бағаланбай жүрген, бірақ, бәлкім, ең маңызды "сауықтыру процедурасы". Күнделікті істерді адамдармен бірге атқарыңыз: серуендеу, жаттығу немесе дүкенге бару болсын. Қазақстандық қонақжайлық пен үлкен отбасы мәдениетінде бұл ресурс өмір салтына енген, оны бағалай білу керек.

9. Егу жұмыстары

Мәліметтерге сүйенсек, белдемелі теміреткіге қарсы вакцина деменция қаупін шамамен 20 пайызға төмендетеді; сондай-ақ тұмауға, пневмококкқа, сіреспеге қарсы екпелердің де пайдасы зор. Артықшылығы - бұл бір рет және ұзақ уақытқа жасалады.

10. Жақындардың ауру тарихының тізімі

Генетиканың маңызы зор: жақын туыстарыңыздың немен ауыратынын біліп, дәрігермен осы қауіптерді алдын ала қалай басқару керектігін - қандай белгілерге назар аударуды және олар пайда болған жағдайда не істеу керектігін талқылаңыз.

Жеңіске жетелейтін қарапайымдылық

Көптеген адам үшін ұзақ өмір сүру әлі күнге дейін Канн саммиттері сияқты алаңдарда тек таңдаулыларға ғана қолжетімді элитарлық клуб сияқты көрінеді. Бірақ бұл ешқандай құпия емес, тек күнделікті қарапайым шешімдердің жиынтығы.

Ұзақ өмір сүру медицинасы сән-салтанат болудан қалып, барған сайын көптеген адамға қолжетімді болып келеді. Денсаулықтың көптеген базалық құралы қалыптасқан түсініктен әлдеқайда қарапайым.

Бұған Канн саммиті кезіндегі америкалық онколог, интегративті және lifestyle-медицина маманы, доктор Доун Муссалеммен (Dr. Dawn Mussallem) болған жеке сұхбат жарқын дәлел болды.

Ол - осы қозғалыстың ең ықпалды өкілдерінің бірі. Лимфоманың (қан обыры) IV сатысын және жүрек трансплантациясын бастан өткерген адам ретінде, бүгінде ол марафондарға қатысып, қарапайым шындықты паш етіп жүр: ұзақ өмір сүру "хайп" қуған эксперименттерге емес, өмір салты медицинасына негізделеді.

Өмірді ұзарту құралдары - цифрлық қосымшалар арқылы тамақтануды бақылаудан бастап, тұрақты әдеттерге дейін - қазірдің өзінде қолжетімді, және кез келген адам бұл жолды бүгін-ақ бастай алады.

Адамзат қартаю биологиясы туралы бұрын-соңды дәл қазіргідей көп білмеген - соған қарамастан, бұл сала жеңілдеудің орнына күрделеніп барады.

Бірде-бір молекула біржақты пайдалы немесе зиянды болып шықпайды, ал кез келген араласу пайдамен қатар қауіп те төндіреді. Сондықтан ұйқы, қозғалыс, дұрыс тамақтану және тізімдегі басқа да жайттар ең сенімді құрал болып қала береді.

Бір ғана сәнді технологияны қолдану арқылы ағзаны алдап соғу мүмкін емес. Қартаюдың күрделі жүйе екенін мойындай отырып, оған тек қолдау көрсетуге болады.

Қазақстандағы превентивті медицина да осы бағытта дамып келеді, мұнда дербестендірілген тамақтану және ерте алдын алу жобалары ұзақ өмір сүру туралы ғылымды қолжетімді күнделікті тәжірибеге айналдырып жаты.

Редакцияның көзқарасы автордың пікірімен сәйкес келмеуі мүмкін.

Автор туралы: Алмаз Шарман - Профилактикалық медицина академиясының президенті, Америка денсаулық сақтау қауымдастығының мүшесі. Биомедицина және қоғамдық денсаулық сақтау саласының маманы.

Аударған: Нұрила Ермекбай

Бізді Google-дың негізгі дереккөздер тізіміне қосыңыз

Қосу

қартаю жастар Денсаулық

Ғалымдар қартаюды баяулатуға тырысып жатыр: ал қазақстандықтар не істесе болады?