Ересектер мен балалардағы сатурация: қалыпты көрсеткіш қандай және қай кезде жедел жәрдем шақыру керек?

Сатурация - бұл қанның оттегімен қанығу көрсеткіші. ДДСҰ-ның оқу құралында теңіз деңгейіндегі қалыпты ауамен тыныс алатын, өкпесі дұрыс жұмыс істейтін сау адамда оның нормасы 95–100 пайыз болатыны көрсетілген.

Ересектер мен балалардың сатурациясын қалай дұрыс өлшеу керек, ол неге төмендейді және қандай белгілер кезінде шұғыл медициналық көмек қажет екенін Tengri Health тілшісі анықтап көрді.

Сатурация деген не?

Мұнда екі негізгі ұғым бар.

1. Сатурация - бұл қанның оттегімен қанығу көрсеткіші.

2. Пульсоксиметрия - бұл қанның оттегімен қанығуын (сатурациясын) әдетте саусаққа тағылатын шағын құрылғы - пульсоксиметрдің көмегімен өлшеу. Сондай-ақ ол пульс жиілігін көрсетеді. Процедура ауырсынусыз өтеді және қан алуды қажет етпейді.

Біз пікір алу үшін жүгінген Алматы қалалық №21 емханасының жалпы практика дәрігері Марал Байгелді екі негізгі көрсеткіш бар екенін айтады:

  • SpO₂ - перифериялық сатурация. Оны әдетте саусаққа тағылатын арнайы құрылғы - пульсоксиметрмен өлшейді. Ол жарық сәулесінің көмегімен гемоглобиннің оттегімен қаншалықты қаныққанын бағалайды.
  • SaO₂ - артериялық сатурация. Әдетте бұл көрсеткіш артериялық қан талдауы арқылы анықталады.

Олар зерттеу тәсілімен ерекшеленеді.

"Гемоглобинді такси, ал оттегіні жолаушылар деп елестетейік. Гемоглобин эритроциттерде болады және оттегіні өкпеден ағзалар мен тіндерге тасымалдайды. Егер "таксидің" көбі "жолаушыларға" толы болса, демек, қан оттегімен жақсы қаныққан. Егер "жолаушылар" аз болса, сатурация төмендейді", - деп түсіндіреді спикер.

Марал Байгелді
Жалпы практика дәрігері

ДДСҰ-ның пульсоксиметрия бойынша оқу нұсқаулығында (Pulse Oximetry Training Manual) сау ересектердің көпшілігінде қалыпты сатурация (SpO₂) 95–100 пайыз болатыны жазылған.

Бұл көрсеткіш өте маңызды, себебі ол тыныс алудың ықтимал бұзылуын байқауға және өкпеден қанға оттегінің жеткілікті мөлшерде түсіп жатқанын бағалауға көмектеседі.

Сатурацияның қалыпты көрсеткіші: жас ерекшелігіне қарай кесте

Төмендегі кестеде жас мөлшері мен денсаулық жағдайын ескере отырып, сатурацияның болжамды нормасы көрсетілген. 

Топ SpO2 нормасы, %
Сау ересектер 95–100%
Қарт адамдар (60 жас және одан жоғары) Әдетте 95–100%
Сау балалар Әдетте 95–100%
Жаңа туған нәрестелер Туғаннан кейінгі алғашқы минуттарда сатурация біртіндеп көтеріледі: туған бойдағы 60–70%-дан 10-минутқа қарай 90–95%-ға дейін
Шала туған нәрестелер Туғаннан кейінгі алғашқы минуттарда сатурация біртіндеп көтеріледі: туған бойдағы 60–70%-дан 10-минутқа қарай 90–95%-ға дейін
Ұйқы кезінде Ересектерде әдетте 95–100%. Аз уақытқа аздап төмендеуі мүмкін
Өкпенің созылмалы обструктивті ауруы бар адамдар (ӨСОА) Жеке норма. Кейбір пациенттерде сатурация көрсеткіші 95%-дан төмен болуы мүмкін

Жалпы практика дәрігері Марал Байгелді бұл көрсеткішке қандай факторлар әсер етуі мүмкін екенін түсіндіреді:

1. Қанның оттегімен қанығуына әсер ететін жүрек және өкпе аурулары.

Мысалы, өкпенің созылмалы обструктивті ауруы кезінде сатурация аурудың ауырлығына және тағайындалған емге байланысты болады.

"Өкпенің созылмалы обструктивті ауруы бар кейбір пациенттерде оттегінің артық мөлшері қандағы көмірқышқыл газының іркілуін күшейтуі мүмкін. Сондықтан гиперкапниялық тыныс алу жеткіліксіздігі қаупі болғанда, оттегі берген кезде сатурацияны әдетте 88–92 пайыз аралығында ұстап тұрады. Дәрігерлер терапия кезінде бұл көрсеткішті бақылайды. Бірақ бұл - емдеудің медициналық мақсаты, өкпенің созылмалы обструктивті ауруы бар барлық адамға арналған әмбебап норма емес", - дейді дәрігер.

Анықтама. Гиперкапниялық тыныс алу жеткіліксіздігі - өкпе көмірқышқыл газын тиімді шығара алмауынан оның қанда жиналып қалу жағдайы.

2. Теңіз деңгейінен биіктік. Адам неғұрлым биікте болса, ауа қысымы мен ондағы оттегі соғұрлым төмен болады, тиісінше сатурация да төмендейді.

3. Тағы бір фактор - ұйқы. Ұйқы кезінде тыныс алу тереңдігі азаяды, ал ұйқыдағы апноэ - тыныс алудың қысқа уақыттқа тоқтап қалуы кезінде қанға оттегі келуінің төмендеу эпизодтары қайталануы мүмкін. Бірақ көрсеткіштің тұрақты немесе ұзақ уақыт төмендеуі медициналық бағалауды қажет етеді, деп атап өтті дәрігер.

Сатурация көрсеткіші нені білдіреді?

Төмендегі кестеде сатурацияның әртүрлі көрсеткіші нені білдіретінін және қай кезде медициналық көмекке жүгіну керек екенін түсіндіреміз.

Көрсеткіш Нені білдіреді Не істеу керек
98–100% Сау ересек адам үшін норма Егер шағым болмаса, ештеңе істеудің қажеті жоқ
95–97% Әдетте қалыпты саналатын көрсеткіш  Өз жағдайын бақылау қажет
92–94% Күтілген деңгейден төмен Өлшеуді қайталау керек. Егер көрсеткіш төмен болып қалса, дәрігерге көріну қажет
90–91% Сатурацияның едәуір төмендеуі Шұғыл медициналық көмекке жүгіну керек
90%-дан төмен Қандағы оттегі деңгейінің қауіпті төмендігі Жедел жәрдем шақыру қажет
80%-дан төмен Төтенше жағдай Дереу жедел жәрдем шақыру қажет

Сонымен қатар дәрігер Марал Байгелді мына жағдайларда шұғыл көмекке жүгінуге кеңес береді:

  • айқын ентігу,
  • еріннің көгеруі,
  • кеуденің ауырсынуы,
  • сананың шатасуы,
  • тыныс алудың қиындауы,
  • тыныстың тоқтап қалуы,
  • әдеттен тыс ұйқышылдық.

Алғашқы апталық нәрестелер мен жүрек немесе өкпе аурулары бар балалар үшін көмекке жүгіну шегі жоғары болуы мүмкін. Бұл туралы бізге Алматы қалалық №2 балалар клиникалық ауруханасының көпбейінді педиатрия бөлімшесінің меңгерушісі Гаухар Дуанабаева айтты. 

"Бірақ медициналық нұсқаусыз оттегімен немесе дәрі-дәрмектермен сатурацияны өз бетінше көтеруге тырыспаңыз", - деп ескертеді ол.

Гаухар Дуанабаева
Көпбейінді педиатрия бөлімшесінің меңгерушісі

Балаларды ауруханаға шұғыл жатқызуды қажет ететін белгілер:

  • орталық цианоз (қандағы оттегінің жетіспеушілігінен еріннің, тілдің және шырышты қабықтардың көгеруі),
  • кеуде қуысының айқын ішке тартылуы,
  • су іше алмауы немесе емшекті еме алмауы,
  • шок белгілері және ауыр жағдайдың басқа да көріністері.

Ересектер мен балалардың сатурациясын қалай дұрыс өлшеу керек?

Ересектерге арналған нұсқаулық

Жалпы тәжірибелік дәрігер Марал Байгелді мынадай кеңес береді:

  1. Өлшеу алдында бес минут демалып, содан кейін отырып, қолды жылыту керек. Егер тырнақта лак болса немесе жасанды тырнақ болса, оларды алып тастау қажет.
  2. Содан кейін пульсоксиметрді сұқ саусаққа немесе ортаңғы саусаққа кигізу керек.
  3. Қозғалмай, көрсеткіш тұрақталғанша күту керек.
  4. Сатурацияны (SpO₂) және пульсті жазып алу қажет.

Балаларға арналған нұсқаулық

Гаухар Дуанабаева баланың сатурациясын қалай дұрыс өлшеу керек екенін айтты. 

  1. Бала үш-бес минут бойы тыныш отыруы немесе жатуы керек. Қол-аяғы жылы болуы тиіс. Өлшеу кезінде баланың жыламағаны және қозғалмағаны жөн.
  2. Одан кейін датчикті кигізіңіз. Кішкентай балалар үшін тиісті өлшемдегі датчикті қолдану қажет. Ересектерге арналған саусақ пульсоксиметрі кішкентай саусаққа тағылғанда дәл көрсетпеуі мүмкін.
  3. Осыдан кейін сан тұрақталғанша шамамен 30–60 секунд күтіп, сатурация (SpO₂) мен пульсті жазып алыңыз. Егер көрсеткіш төмен болса, аяқ-қолын жылытып, қайта өлшеңіз. 

Сатурация неге төмендейді?

Ересектер мен балаларда сатурацияның төмендеу себептері көп жағдайда ұқсас. Мамандардың айтуынша, бұл мыналар болуы мүмкін:

  • Пневмония және COVID-19. Бұл аурулар кезінде өкпедегі газ алмасу бұзылады, салдарынан дене қызуының көтерілуі, жөтел, жиілеген немесе қиындаған тыныс алу байқалуы мүмкін.
  • ӨСОА (ХОБЛ) және ауыр демікпе. Тыныс алу жолдарының тарылуына байланысты ауаның өкпеге жетуі қиындайды.
  • ЖРВИ, тұмау және бронхит. Вирустық инфекция тыныс алу жолдарының қабынуын, ісінуін және шырыштың жиналуын тудыруы мүмкін. Егер төменгі тыныс алу жолдары зақымдалса, сатурация кейде төмендейді.
  • Анемия. Бұл жағдайда гемоглобин мөлшері азаяды. Анемия кезінде сатурация қалыпты деңгейде қалуы мүмкін.
  • Тыныс алу жолдары өткізгіштігінің бұзылуы. Бөгде зат, көмейдің айқын ісінуі немесе ұйқы кезінде тыныс алудың бұзылуы оттегі тапшылығына әкелуі мүмкін.
  • Тауда болу. Мысалы, Алматы теңіз деңгейінен шамамен 700–900 метр биіктікте орналасқан. Сау адамдарда мұндай биіктік әдетте сатурацияның айтарлықтай төмендеуін тудырмайды, бірақ жоғары биіктікте оттегі төмен болады, сондықтан көрсеткіш азаюы мүмкін.
  • Жүрек аурулары. Жүректің туа біткен кейбір ақауы мен басқа да жағдайлар сатурацияның тұрақты немесе кейде төмендеуін тудыруы мүмкін.
  • Өлшеу қателігі. Кейде сатурация құрылғы экранында ғана төмендейді. Бұл саусақтың суық болуынан, баланың қозғалуынан, жылауынан, датчик өлшемінің сәйкес келмеуінен, қан айналымының нашарлығынан немесе сапасыз пульсоксиметрден болуы мүмкін.

Сонымен қатар дәрігер себептер арасында гипоксияны - айқын ентігусіз қандағы оттегінің төмендеуін атайды. 

Көрсеткіш төмен болған жағдайда не істеу керек?

Дәрігер Байгелдінің айтуынша, сатурация төмендеген кезде:

  • физикалық жүктемені тоқтатып, отырып, жайбарақат тыныс алу керек.
  • өлшеудің дұрыстығын тексеріп, оны қайталау қажет. Егер сатурация 92 пайыздан тұрақты төмен болса, шұғыл түрде медициналық көмекке жүгінген жөн.
  • сатурация 90 пайыздан төмендесе немесе ауыр белгілер байқалса, жедел жәрдем шақыру керек.

"Науқасты ауруханаға жатқызу туралы шешім сатурация көрсеткішіне ғана емес, тыныс алу жеткіліксіздігінің белгілеріне, артериялық қан қысымына, сана-сезім жағдайына, жасына және басқа ауруларына байланысты қабылданады", - дейді мамандар. 

Фото:depositphotos.com

Жиі қойылатын сұрақтар: дәрігерлер жауап береді

- Үй жағдайында сатурацияны қалай тез көтеруге болады?

- Тыныштық сақтап, тыныс алуға ыңғайлы қалыпқа келу керек. Егер мұрын бітелген болса, оны шырыштан абайлап тазартуға болады. Егер жағдай мүмкіндік берсе, пульсоксиметр көрсеткішін қайта тексерген жөн.

- Сатурацияны қай саусақпен өлшеген дұрыс?

- Әдетте өлшеуге сұқ саусақ немесе ортаңғы саусақ қолданылады. Қол жылы және қозғалыссыз болуы тиіс.

- Ұйқы кезінде сатурация қандай болуы керек?

- Теңіз деңгейіндегі сау ересек адамда сатурация әдетте 95–100 пайыз аралығында болады.

- Пульсоксиметр қателесуі мүмкін бе?

- Иә. Құрылғының қателігі көбіне 2–4 пайыздық тармақты құрайды.

- Сатурацияның гемоглобиннен айырмашылығы неде?

- Сатурация гемоглобин оттегімен қаншалықты қаныққанын көрсетеді. Гемоглобин - бұл қандағы оттегіні тасымалдайтын ақуыз. Мысалы, балада сатурация 98 пайыз болуы мүмкін, бірақ бұл ретте анемия салдарынан гемоглобин деңгейі төмен болуы ықтимал.

Дисклеймер: Бұл материалда берілген ақпарат тек таныстыру және ағарту сипатында. Ол медициналық ұсыныс емес және маманның кеңесін алмастыра алмайды. Кез келген диагностикалау, емдеу немесе алдын алу әдістерін қолданар алдында міндетті түрде дәрігерге көрініңіз. Автор мен редакция жарияланған материалдарды пайдалануға байланысты туындауы мүмкін салдар үшін жауапкершілік көтермейді.

Тағы оқыңыз: Жаздағы D дәрумені тапшылығы, симптомдары, талдау және қалай дұрыс қабылдау керек?

Авторы: Анжела Ким

Дайындаған: Айнұр Қапышова

Пікірлер

Жаңалықтар