“Дәрігер барлық жерде міндетті“: Қазақстанда жаңа заң талқыланып жатыр

“Дәрігер барлық жерде міндетті“: Қазақстанда жаңа заң талқыланып жатыр

Қазақстанда медицина қызметкерлерінің кәсіби мәртебесі туралы заң жобасын әзірлеу басталды. Дәрігерлер бұл құжаттан агрессия мен қылмыстық қудалаудан қорғауды, артық бюрократияны азайтуды және жалақының өсуін күтеді. Tengri Health тілшісі сарапшылармен жаңа заң қандай мәселелерді шешуі тиіс екені және оның пациенттер үшін маңыздылығы туралы сөйлесті.

Қауіпсіздік мәселесі: дәрігерлердің жұмысына қандай өзгерістер ұсынылып отыр?

Заң жобасы ресми түрде "Медицина қызметкерлерінің кәсіби мәртебесі және қызметінің кепілдіктері туралы" деп аталады. 31 қыркүйекте оған Құрылтай депутаты Дана Медеуова бастамашы болды. Ол "дәрігердің мәртебесі – бұл биологиялық және ұлттық қауіпсіздік мәселесі" екенін атап өтті.

Өз сауалында ол медицина қызметкерлерінің еңбекақы төлеу жүйесі икемді болуы және олардың біліктілігін ескеруі тиіс екенін айтты. Дәрігерлерді бюрократиялық функциялардан босатуды ұсынды: дәрігер шексіз есептерді толтырмай, емдеумен айналысуы керек. Дәрігерлер тапшылығын бағалау – тек жаңа мамандарды тарту ғана емес, сонымен қатар жұмыс істеп жүргендерді сақтап қалу да маңызды.

"Врач" және "дәрігер" атаулары заңмен қорғалуы тиіс. Бұл сөздердің артында медициналық білім, расталған біліктілік және кәсіби қызметке құқық тұруы керек.

"Қауіпті жағдайда дәрігер өз бетінше жылдам шешім қабылдауға құқылы болуы керек. Ол үшін нақты өкілеттіктер мен заң тарапынан қорғау қажет. Біз дәрігердің кәсіби мәртебесін биологиялық және ұлттық қауіпсіздіктің шарты ретінде көтеріп отырмыз. Бұл жұмыстың түпкі мақсаты, ең алдымен, азаматтарымыздың мүддесі, атап айтқанда, олардың денсаулығын сақтау және нығайту", – деп атап өтті Дана Медеуова.

Медициналық көмек әлде қызмет, білім беру және қорғау: сарапшылар не айтып жатыр?

Жеке заң әзірлеу туралы ұсынысқа Денсаулық сақтау министрлігі, медициналық қауымдастықтар мен дәрігерлердің өздері бірден үн қатты. Барлығы, әрине, бұл идеяны қолдады.

Көп ұзамай Астанада осы тақырыпта дөңгелек үстел өтті, ал жуырда дәрігер мәртебесі туралы заң жобасы бойынша жұмыс тобының алғашқы отырысы өтті.

Заң жобасы түсінікті себептермен әлі ашық қолжетімділікте жоқ – ол енді ғана талқылана бастады. Дегенмен, отырыстарға қатысқан сарапшылардың айтуынша, негізгі тақырыптарды айқындауға болады.

Кездесулерден кейін әлеуметтік желілерде жарияланған жазбалар мен заң жобасына арналған ресми басылымдардағы ақпаратты жинақтай келе, бірнеше бағытты бөліп көрсетуге болады:

  • медицина қызметкерлеріне әділ еңбекақы төлеу;
  • олардың нақты құқықтары мен міндеттері;
  • кәсіби және физикалық қорғаныс;
  • артық бюрократияны азайту;
  • кәсіби жауапкершіліктің айқын шекаралары;
  • медициналық білім беруді дамыту;
  • кәсіби тұрғыда даму мүмкіндігі;
  • әлеуметтік кепілдіктер.

Қазірдің өзінде нақты идеялар бар. Мысалы, медициналық сақтандыру қорының төрағасы Гүлмира Сәбденбек қазір қолданылып жүрген "медициналық қызмет" терминінің орнына "медициналық көмек" терминін денсаулық сақтау саласындағы басты ұғым ретінде қайтаруды ұсынды.

Қарапайым адам үшін бұл маңызды емес көрінуі мүмкін, бірақ кез келген дәрігерден сұрасаңыз, ол мұның медицинаны қабылдауға әсер ететін принципті мәселе екенін айтады.

Маған "егер адам дәрігер оған көмектесіп жатыр деп емес, қызмет көрсетіп жатыр деп есептесе, пациенттің көзқарасы да соған сай болады" дегенді талай рет естуге тура келді.

"Біз медицинаны ақылы қызметтер жиынтығы ретінде қабылдаудан арылуымыз керек. Денсаулық сақтауды адамға көмек көрсету жүйесі ретінде түсінуге қайта оралу қажет. Медициналық қызмет өзінің негізгі мәнінде – тек есепке алу мен есеп айырысу бірлігі ретінде қалуы тиіс", - деп жазды қор басшысы әлеуметтік желіде.

Дәрігерлердің кәсіби мәртебесін халықаралық медициналық кәсібилік принциптерін ескере отырып қарастыру және медициналық білім беруді дамыту ұсынылды.

Біз де осы саланың сарапшыларымен сөйлесіп, жаңа заң дәрігерлер мен пациенттердің құқықтарын шынайы қорғай алуы үшін қазір қандай мәселелерге ерекше назар аудару маңызды екенін білуді жөн көрдік.

Қылмыстық жауапкершілік: дәрігерлер неге тәсілдерді қайта қарауды ұсынады?

Денсаулық сақтау министрлігінің Салидат Қайырбекова атындағы Ұлттық денсаулық сақтауды дамыту ғылыми орталығы (ҰДСДҒО) басқарма төрағасының м.а., дәрігер-хирург Эрик Байжүнісов Құрылтайдың жаңа құрамы өз жұмысын дәрігерлерді қорғау мәселесін талқылаудан бастағаны өте қуантарлық жайт екенін айтады. Медицина қызметкерлерінің мәртебесі туралы мәселе өте көптен бері айтылып келеді.

"Дәрігер болып жұмыс істеу жылдан-жылға қиындап барады - бұл тек бізде емес, бүкіл әлемде болып жатқан үрдіс. Мұның себебі көп, жалақы мұнда басты мәселе емес. Дәрігер мен пациент арасындағы дәстүрлі қарым-қатынас трансформацияланып жатыр. Тарихи тұрғыда бұл қатынас дәрігердің абсолютті үстемдігі мен оның шешімдеріне балама жоқтығына негізделген еді. Бүгінде жағдай түбегейлі өзгерді", - дейді сұхбаттасымыз.

Цитата с изображением
Эрик Байжүнісов
Дәрігер, денсаулық сақтау менеджері

Бұл неге болды? Интернет пен цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы халыққа барлық мәліметке, соның ішінде бұрын тек дәрігер ғана айта алатын медициналық ақпараттарға қол жеткізуге мүмкіндік берді.

Бұдан бөлек, экономиканың барлық саласында кез келген көмек пен қызмет түрлерін алуды айтарлықтай жеңілдететін цифрлық технологияларды енгізудің революциялық кезеңі жүріп жатыр.

"Өкінішке қарай, медицина өз табиғатында консервативті сала болғандықтан, жаңа өзгерістерге бейімделуі қиын. Азаматтардың медициналық көмектің сапасы мен қолжетімділігіне деген наразылығының артуы осымен түсіндіріледі. Бұл, өз кезегінде, басшылықты бақылауды күшейтуге және медицина қызметкерлерінің жауапкершілігін арттыруға мәжбүр етеді, нәтижесінде жұмыс істеуге төзгісіз жағдайлар туындайды", - деп есептейді Байжүнісов.

Бұл тек Қазақстанда емес, барлық жерде болып жатқан жайт.

"Алайда егер дамыған елдерде дәрігерлер кәсіби қателік үшін қылмыстық қудалаудан қорғалған болса, бізде бұл қылмыс дәрежесіне көтерілген (сөз ҚР Қылмыстық кодексінің 317-бабы туралы болып отыр - ред. ескертпесі) - және бұл өзгерістердің барлығы БАҚ пен әлеуметтік желілердегі жағымсыз ақпараттардың кеңінен таралуымен белсенді қолдау тауып, медицина қызметкерлеріне түсетін қысымды арттыра түседі", - деп ойын жалғастырды ол.

Мұндай жағдайда не болады? Үздік дәрігерлер жүйеден кетіп жатыр: мемлекеттік емханалардан жекеменшік клиникаларға ауысады немесе басқа салаларды таңдайды.

"Дәрігердің қателігіне әрдайым оның өзі ғана кінәлі емес, оған жасалған жағдайлар да себепші. Төмен жалақы төлеп, қызметін бақылауды күшейтіп, оны түрлі міндеттермен жүктей отырып, біз жұмыс сапасына қол жеткізе алмаймыз", - деп түйіндеді сарапшы.

Байжүнісов осы факторлардың салдарынан медицинадағы жағдай барған сайын күрделеніп барады деп санайды.

Анықтама: Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 317-бабы медицина қызметкерінің өз міндеттерін тиісінше орындамағаны үшін, егер бұл денсаулыққа зиян келтіруге немесе абайсызда өлімге әкеп соқтырса, жауапкершілікті қарастырады. Жаза - алты жылға дейін бас бостандығынан айыру. Ұқыпсыздық пен адал дәрігерлік қателікті ажырату мәселесі үлкен талас тудырды. Өзгерістерді жақтаушылар қасақана жасалмаған кәсіби қателіктерді қылмыстық саладан шығаруды, оның ішінде жауапкершілікті әкімшілік салаға ауыстыруды ұсынады. Әзірге бұл өзгерістер қабылданған жоқ.

Тұрғын үй, әлеуметтік кепілдіктер және тәлімгерлер қолдауы

Дәрігер мамандығы "ерекше" мамандықтарға жатады, сондықтан бәрі бірдей мықты болады деп күту - үлкен қателік. Бұған талант пен бейімділік керек. Бұл - өнер, ал өнерді стандарттау немесе өнеркәсіптік ауқымда шығару мүмкін емес, - дейді Байжүнісов.

"Сонымен бірге, бұл - орасан зор қауіп пен эмоционалдық күйзеліске әкелетін қысым. Барлық дерлік микробтармен тұрақты байланыста болу, технологиялық және биологиялық қауіптерді жоюға қатысу медиктерді жедел қызмет қызметкерлерімен теңестіреді. Біз де жылына 365 күн бойы тоқтаусыз (non-stop) жұмыс істейміз. Олай болса, әділетті сұрақ туындайды: неге бізде басқалар сияқты әлеуметтік қорғау деңгейі жоқ?" - деп сұрайды ол.

Ол лайықты жалақыдан бөлек, дәрігерлерді тұрғын үймен (кем дегенде өз үйі болғанша уақытша баспанамен), балабақшадан орынмен (мысалы, жедел жәрдем қызметкерлері кезекшілік кезінде балаларын қайда қалдырады?) қамтамасыз етуді, негізгі жұмысынан тыс артық міндеттермен жүктемеуді және т.б. шараларды ұсынады.

"Депутаттардың бастамасы кешігіп келсе де, жалғыз дұрыс жол. Заң қажет. Мамандықтың беделін қайтарып, білікті дәрігерлерге жағдай жасау керек. Сеніңіздер, мұндай жағдайда біздің жүйе сыртқы тексерушілерсіз-ақ, ақ халатты кездейсоқ кигендерден арылып, өзін-өзі тазартуға қабілетті", - деп түйіндеді Байжүнісов.

Дәрігердің құқықтық қорғалмауы: бұл неге туындайды?

Дәрігер, "Алматы клиникалар қауымдастығының" атқарушы директоры Расул Дүйсенов жеткілікті саяси ерік-жігер мен табандылық болса, сарапшылар айтып жүрген барлық ұсынысты іске асыруға болатынына сенімді. Сонда ғана заң жағдайды өзгерте алады.

Дүйсеновтің пікірінше, қоғамда - бұл халыққа да, билік өкілдеріне де (оның ішінде депутаттар корпусына да) қатысты - соңғы жылдары медицина қызметкерлеріне деген сын көзбен қарау қалыптасқан.

"Адамдар негізінен дәрігерлерге сенбейді, мұны белгілі бір дәрежеде түсінуге болады - біздің салада мәселе аз емес. Сондықтан медицина қызметкерлерінің жұмыс жағдайын, әлеуметтік мәртебесін жақсарта алатын заңнамалық нормалар туралы сөз қозғалғанда, олар қолдау таппай жатады", - дейді сарапшы.

Цитата с изображением
Расул Дүйсенов
"Алматы клиникалар қауымдастығының" директоры

Эрик Байжүнісов сияқты, Расул Дүйсенов те медициналық көмек көрсету кезіндегі абайсызда жіберілген қателіктерді декриминализациялауды (қылмыстық сипаттан арылтуды) өте маңызды деп санайды.

Сарапшылар бұл мәселені бұрын да көтерген, бірақ спикердің айтуынша, бұл депутаттар корпусы тарапынан да, құқық қорғау органдары тарапынан да қарсылыққа тап болған.

Бірақ біз дәрігер жағымсыз салдардың болуын қаламаған, одан қашуға тырысқан, соған қарамастан бәрібір жауапқа тартылатын жағдайлар туралы айтып отырмыз.

"Мұндай жағдайларда медицина қызметкерлерін қорғау үшін кәсіби жауапкершілікті сақтандыру ережелері қабылданды, бірақ іс жүзінде бұл механизмнің жұмыс істемейтінін көріп отырмыз. Меніңше, бұл қазір бірінші кезекте сақтандырушылардың мүддесіне қызмет ететін мағынасыз бюрократиялық институт", - деп ойын жалғастырды спикер.

Ол Қылмыстық кодекстің 317-бабын декриминализациялауды қолдап отырған әріптестерімен келіседі. Дүйсеновтің айтуынша, бұл дәрігердің еркін жұмыс істеуіне кедергі келтіретін және пациенттер, құқық қорғау және осы саланы бақылаушы органдар тарапынан дәрігерге әсер ету тетігіне айналған кешенді мәселелердің бірі.

"Өздеріңді нашар ұстасаңдар - жауапқа тартатын ілік табамыз. Мен, әрине, асыра сілтеп айтып отырған болармын, бірақ іс жүзінде солай", - дейді ол.

Қазір дәрігер агрессия көрсеткен пациентпен жанжал кезінде арыз жазған күннің өзінде, оның үстінен де шағым түсіп, дәрігердің қылмыстық бап бойынша жауапқа тартылу қаупі бар. Сондықтан көбі істі жылы жауып қоюды жөн көреді.

Медициналық ұйымдардың басшылары да дәл солай әрекет етеді - олар клиника төңірегінде дау туындағанына, оның атауы БАҚ-та жарияланғанына мүдделі емес және бәрін бейбіт жолмен шешуге тырысады.

"Бұл, өз кезегінде, дәрігердің құқықтық қорғансыздығына әкеп соғады. Саған жан-жақтан үнемі кінәлау сезімін ұялатқанда, бұл кәсіби қызметке кедергі келтіреді, жалпы дәрігердің әлеуметтік мәртебесіне әсер етеді және медицина саласынан кадрлардың кетуіне ықпал етеді", - дейді дәрігер.

Дипломы жоқ "профессор": пациенттерді жалған дәрігерлерден қалай қорғауға болады?

Депутаттар ұсынған бастамалардың бірі - "врач" және "дәрігер" атауларын қорғау. Расул Дүйсенов мұнымен келіседі. Оның айтуынша, бұл пациенттердің мүддесіне қызмет етеді.

Қазір қоғамдық кеңістікте өзін дәрігермін деп атайтын, тіпті "профессор" немесе "академик" атағын таңып алған, бірақ іс жүзінде медициналық білімі де жоқ адамдар өте көп.

"Бұл оларға БАД-тарды жарнамалап сатуға, ресми емес және рұқсат етілмеген емдеу әдістерін насихаттауға кедергі болмайды. Бұл норма, ең алдымен, медицина қызметкерінің мәртебесін анықтауда тәртіп орнатуы және адамдарды жосықсыз пысықайлардан қорғауы тиіс - оларды басқаша атау мүмкін емес", - дейді спикер.

Тұтастай алғанда, дәрігер мәртебесін бекіту қажеттілігі туралы айтсақ, мұндағы логика түсінікті. Өйткені қазір дәрігерде жұмыс пен жеке өмір тепе-теңдігі жоқ деуге болады. Ол әрдайым байланыста болуы тиіс. Қосымша жұмыс істеуге мәжбүр. Пациенттер оған кез келген уақытта қоңырау соға алады.

"Дамыған елдерде дәрігер жұмыстан тыс уақытта демала алады, өз шаруаларымен айналысады, отбасымен уақыт өткізеді және тағысын тағы. Біздің дәрігерлердің көпшілігінде, өкінішке қарай, мұндай мүмкіндік жоқ. Дәрігер барлық жерде міндетті", - деп түйіндеді Дүйсенов.

Медицина қызметкері жиі қорқып, дәрменсіз күйде болады. Әсіресе, таңғы 6-7-ден кешкі 8-9-ға дейін жұмыс істейтін хирургия саласының дәрігерлерінде артық жұмыс уақыты мәселесі өткір. Күн сайын, оған қоса кезекшіліктер бар.

"Дәрігер "Кем дегенде артық жұмыс уақытын төлеңіздерші" деп айтуға тырысқанда, ол қатаң жауап естиді. "Ұнамай ма? Жұмыстан кет! Сені ешкім мәжбүрлеп жатқан жоқ", - деп мысал келтірді сұхбат берушіміз.

Сондықтан, оның сөзінше, тек заңды қабылдап қоймай, оның қолданылуына бірден көңіл бөлу керек, сонда ол медицина қызметкерлерінің мәртебесіне, демек, пациенттердің жағдайына да оң әсер етеді.

Болашақ заңды талқылау енді ғана басталды және оның түпкілікті нұсқасына қандай ұсыныстар енетіні әзірге белгісіз. Бірақ Tengri Health сұхбаттастары бір пікірде: кепілдіктерді қағаз жүзінде бекіту жеткіліксіз - олар күнделікті өмірде жұмыс істеуі тиіс.

Кезекшіліктен кейін демалу мүмкіндігі немесе жанжал туындаған жағдайда қорғалатыныңа деген сенімділік сияқты қарапайым тұрмыстық дүниелердің өзі түптеп келгенде тек дәрігердің жағдайына емес, оның пациенттердің денсаулығы туралы шешім қабылдау жағдайларына да әсер етеді.

Авторы: Оксана Акулова

Аударған: Нұрила Ермекбай