Медицинада дифференциал диагноз деген ұғым бар. Дәрігер науқастың белгілерін көргенімен, бірден диагноз қоймайды. Ол белгілері ұқсас ауруларды салыстырып, олардың айырмашылығын анықтауға және бір шағымның себептері неге әртүрлі екенін түсінуге тырысады. Денсаулық сақтау жүйелерін де осылай салыстырып қарастырған жөн.
Бұл - Tengri Health басылымындағы "Қазақстанның денсаулық сақтау жүйесі: ауру тарихы" атты топтамадағы екінші мақала. Медицина профессоры, Қазақстан профилактикалық медицина академиясының президенті әрі Америка денсаулық сақтау қауымдастығының мүшесі Алмаз Шарман Қазақстан мен АҚШ-тың денсаулық сақтау жүйелерін салыстырады. Ол АҚШ-та көп жыл дәрігер және зерттеуші болып жұмыс істеген, сондай-ақ, әртүрлі медициналық сақтандыру жүйесінің қызметін науқас ретінде де көрген.
Неліктен бір ел медицинаға орасан зор қаржы жұмсаса, екіншісі жеткілікті қаражат бөлмейді? Соған қарамастан, екі елдің де тұрғындары өздерін толық қорғалғандай сезінбейді?
"Екі аурудың" тарихы
Қазақстан медицинасы Николай Семашко моделі негізінде қалыптасты. Бұл жүйеде медициналық көмекті мемлекет ұйымдастырады, оны баршаға қолжетімді етуге уәде береді. Алайда сол уәдесін толық орындауға ресурс үнемі жете бермейді.
Ал АҚШ-тың денсаулық сақтау жүйесі мүлде басқа жолмен қалыптасты. Тарихи тұрғыдан алғанда, онда медициналық көмек - адам өзі немесе жеке сақтандыру арқылы төлейтін қызмет. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жұмыс беруші арқылы медициналық сақтандыру жүйенің негізгі тетіктерінің біріне айналды.
Сондықтан 1965 жылы мемлекет медицина саласына көбірек араласып, қарттарға арналған Medicare, табысы төмен азаматтардың бір бөлігіне арналған Medicaid бағдарламаларын іске қосты. Осылайша АҚШ мемлекеттік қолдау тетіктерін жүзеге асыра бастады.
КСРО ыдырағаннан кейін Қазақстан кері бағытта дами бастады. Мемлекеттік жүйе медициналық көмекке деген сұранысты толық өтей алмаған тұста жекеменшік клиникалар, ақылы диагностика, ерікті медициналық сақтандыру және отбасылардың өз қалтасынан төлейтін шығыны көбейді. Біз кеңестік кезеңнен мұраға қалған жалпыға бірдей медициналық көмек жүйесіне нарық тетіктерін енгізе бастадық.
Әзірге екі ел де медициналық көмектің қолжетімділігі мен сапасын қамтамасыз етіп, науқастарды қаржылық тұрғыдан толық қорғайтын жүйе қалыптастыра алған жоқ.
Президент Линдон Джонсон бұрынғы президент Гарри Трумэннмен Medicare туралы заңға қол қойып жатыр, 1965 жыл 30 шілде. Осылайша мемлекет нарық қорғаусыз қалдырған жандарды өз қамқорлығына ала бастады. Сурет: Гарри Трумэн кітапханасы
Эдвард Кеннеди Алматыға келгенде
Бір қарағанда, бұл екі елдің денсаулық сақтау жүйелерінің ұқсастығын табу қиын.
АҚШ-та денсаулық сақтау жүйесі тарихи тұрғыдан нарық пен жеке сақтандыруға негізделіп қалыптасты. Ал Қазақстан әр адамға медициналық көмек көрсетуді міндет тұтқан мемлекеттік жүйені мұра етіп алды.
Алайда тереңірек үңілсек, бір-бірінен мүлде бөлек екі елдің денсаулық сақтау жүйесінде ұқсас мәселелер бар екенін байқауға болады.
1978 жылы қыркүйекте Алматыда өткен алғашқы медициналық-санитариялық көмек жөніндегі халықаралық конференцияға қатысушылар арасында америкалық сенатор Эдвард Кеннеди де болды.
Медициналық көмектің баршаға қолжетімді болуы оның саяси қызметіндегі басты тақырыптардың бірі еді. Кеннеди ондаған жыл бойы АҚШ-та медициналық сақтандыру аясын кеңейтуге күш салды. Ол Қазақстанның ауылдық амбулаторияларынан мемлекет ұйымдастырған медициналық көмек баршаға қолжетімді болуы мүмкін екенін көрді.
Сенатор Эдвард Кеннеди 1976 жылғы 12 қыркүйекте Қазақстанға сапары кезінде. Алмаз Шарманның мұрағатынан алынған сурет
Содан бері жарты ғасырға жуық уақыт өтті. Америка әлі күнге дейін біртұтас әмбебап медициналық сақтандыру жүйесін құра алмады, ал жалпыға ортақ мемлекеттік медицинаны мұра еткен Қазақстан сақтандыру және нарық тетіктерін енгізе бастады.
Тарих екі елді бір-біріне қарай жетелегендей.
АҚШ медицинасының жай-жапсарын кітаптар мен статистика арқылы ғана білмеймін. 1990 жылдары және 2000 жылдардың басында АҚШ-та, соның ішінде Джонс Хопкинс университеті сияқты академиялық медициналық орталықтарда жұмыс істедім. Кейін де дәрігер, ғалым және денсаулық сақтау саласының ұйымдастырушысы ретінде бұл елге бірнеше рет бардым.
Бұған қоса, науқас ретіндегі тәжірибем де бар. Әр жылдары АҚШ-тағы Blue Cross Blue Shield, Cigna жеке медициналық сақтандыру жүйелерін, кейін Medicare мемлекеттік бағдарламасын пайдаландым.
Сондықтан америкалық жүйені дәрігер кабинетінен де, сақтандыру полисі арқылы да көрдім.
Бұл – медицинасы озық ел. Сонымен қатар, оның жүйесі өте күрделі.
Бір жүйенің ішінде әлемдік деңгейдегі университет клиникалары, науқастың тағдырын өзгерте алатын технологиялар және дәрігерге қаралуды кейінге қалдыратын адамдар қатар өмір сүреді. Өйткені олар медициналық көмекке қанша ақша төлейтінін білмейді.
Бір елде "өте қымбат", екіншісінде "өте арзан" деген мәселе бар
Денсаулық сақтау саласына жұмсалатын шығын көлемі екі елде мүлде бөлек. АҚШ медицинасы - ірі дамыған елдер ішінде ең қымбат жүйе. Ал Қазақстанда бұл салаға бөлінетін қаржы салыстырмалы түрде аз. Денсаулық сақтауға еліміздің жалпы ішкі өнімінің шамамен 3,8 пайызы, ал мемлекеттік шығындар есебінен 2,6 пайыз жұмсалады.
Бұл медициналық қызмет тарифтеріне, жалақыға, маман тапшылығына, жабдықтардың қолжетімділігіне және кезекке әсер етеді. Сондықтан Қазақстандағы басты мәселе - қаржы жеткіліксіздігі.
Ал АҚШ-тағы мәселе керісінше: қаржы өте көп жұмсалғанымен, медициналық көмек тым қымбатқа түседі.
Бұдан шығатын алғашқы маңызды қорытынды: қаржының аздығы да, молдығы да денсаулық сақтау жүйесінің тиімділігін анықтамайды. Аз қаржы тапшылыққа әкелуі мүмкін. Ал орасан зор қаражат жұмсалғанның өзінде адамдардың қаржылық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге кепілдік жоқ.
Екі науқасты мысалға алайық.
Сәуле - Қазақстандағы 54 жастағы мұғалім. Сәуленің қан қысымы бірнеше жылдан бері жоғары, бірақ ол денсаулығын тұрақты бақыламайды. Бір күні жұмыста қолы ұйып, тілі күрмеледі. Жүйе дереу іске қосылады: жедел жәрдем, инсульт орталығы, компьютерлік томография, ем. Ең қиын сәтте одан ешкім банк картасын сұрамайды. Осылайша, аман қалады.
Алайда ауруханадан шыққаннан кейін мәселелер басталады. Қажет тексерістен өту үшін кезек күтуге тура келеді. Оңалту қызметі бірден қолжетімді емес. Дәрілердің бір бөлігін отбасы өз ақшасына сатып алады. Бірнеше апта күтпей, ертең-ақ тексерілгісі келсе, жекеменшік клиникаға жүгінеді.
Енді АҚШ-тың Вирджиния штатында тұратын Линда есімді әйелді елестетейік. Оның тұрақты жұмысы және медициналық сақтандыруы бар. Бір күні кеудесі ауырады. Оны заманауи ауруханаға жеткізіп, тез арада тексереді. Қажет болса, жүрек тамырларына ота жасайды. Медициналық технология тұрғысынан көмек мінсіз болуы мүмкін.
Бірақ содан кейін оған түрлі құжат келе бастайды: аурухананың ақысы, сақтандыру төлемдері туралы түсіндірме, deductible (науқас сақтандыру төлемі басталғанға дейін өз қалтасынан төлеуге тиіс сома), copayment (дәрі-дәрмекке науқас өзі төлейтін үлес), кейде дәрігерлердің қызметіне арналған бөлек шоттар да келеді. Табысы жоғары адам үшін бұл жай ғана қолайсыздық болуы мүмкін. Ал табысы аз отбасы үшін ауыр дерт қаржылық күйзеліске де айналуы ықтимал.
Сәуле кезек күтуден қорқады. Линда ақысынан қорқады.
Тегін нәрсенің де құны бар
Қазақстанның денсаулық сақтау жүйесі халыққа медициналық көмек тегін көрсетілуі керек деген түсінік қалыптастырды. Алайда іс жүзінде жағдай күрделірек. Азаматтардың өз қалтасынан төлейтін шығыны әлі де көп. Отбасы бюджетінің едәуір бөлігі дәрі-дәрмекке, зертханалық талдауларға және мемлекеттік жүйеде кезек күткенше, жекеменшік клиникада тезірек алуға болатын медициналық қызметтерге жұмсалады.
Осылайша, кезектің "жасырын құны" пайда болады. Ресми түрде тексерістен бірнеше аптадан кейін тегін өтуге болады. Бірақ оған мұқтаж адам ақылы қызметке жүгінуге мәжбүр.
АҚШ-та медициналық көмектің құны әлдеқайда ашық көрсетіледі. Кейде шоттағы сома науқастың өзін де шошытады. Бірақ ол жақта да адам емнің соңғы құнын алдын ала біле бермейді. Мысалы, аурухана сақтандыру компаниясы желісіне кіретінін білуі мүмкін, бірақ емделуге жұмсалатын шығынның қанша бөлігін өзі төлейтінін нақты білмейді.
Қазақстанда емделуге ақша жинау үшін әлеуметтік желіде қаражат сұрап жатады. Ал АҚШ-та медициналық шоттарды несие картасымен төлейді немесе қарызын жылдар бойы өтейді.
Тәсілдері әртүрлі болғанымен, науқас алаңдайтын мәселе ұқсас.
Жүйе өзі қаржы бөлетін қызметті дамытуға бейім
Мұнда екі жүйеге ортақ тағы бір маңызды мәселе бар. АҚШ-та медициналық қызмет ақысын төлеудің тарихи негізі – fee-for-service, яғни бұл - әр көрсетілген қызметке жеке ақы төлеу жүйесі. Қаралу, тексеру, ем, ота - мұның бәрі табыс әкеледі. Қызмет неғұрлым көп көрсетілсе, төлем де соғұрлым көбейеді.
АҚШ ондаған жыл бойы бұл тәсілден бас тартып, емдеу нәтижесіне қарай ақы төлеуге, кешенді төлемдер мен accountable care үлгілеріне көшуге тырысып келеді. Бұл жүйені президент Барак Обама енгізген. Алайда күрделі жүйенің қаржыландыру тетіктерін түбегейлі өзгерту өте қиын.
Қазақстанда бұл механизм басқаша көрінгенімен, мәселе ұқсас:
- Қаржыландыру негізінен тіркелген науқастар мен көрсетілген қызмет санына байланысты болса, жүйе де осы көрсеткіштерді жақсартуға бейімделеді.
- Стационарға жатқызылған әр науқасқа ақша төленсе, ауруханаға түскен науқастың "пайдасы" бар.
Ал енді емхана он жыл бойы диабетпен ауыратын науқасты жақсы бақылауда ұстады деп елестетейік. Соның арқасында оның бүйрегі ауырмайды, инфарктке шалдықпайды, аяғын кесуге тура келмейді. Науқас үшін бұл – үлкен жетістік. Мемлекет үшін – қомақты үнем.
Бірақ алдын алуға мүмкіндік болған ампутацияның құны денсаулық сақтау жүйесінің қаржыландыру тетігінде қалай ескеріледі?
Президент Барак Обама науқастарды қорғау және қолжетімді денсаулық сақтау туралы заңға қол қойып жатыр, 2010 жыл 23 наурыз. Сурет: Pete Souza / CC BY 2.0
Асқынуды емдеудің бекітілген тарифі бар. Ал оның алдын алғаны үшін қаржылай сыйақы алу әлдеқайда қиын.
Осылайша, денсаулық сақтау жүйесі үшін аурудың алдын алғаннан гөрі, оны емдеудің құнын есептеу оңайырақ деген парадокс туындайды.
Аурудың алдын алудан гөрі, науқасты құтқаруды жақсы меңгердік
Қазақстан кейінгі онжылдықтарда технологиялық тұрғыдан үлкен серпіліс жасады. Инсульт орталықтары, кардиохирургия, онкология, трансплантология, күрделі диагностикалық технологиялар. Осыдан біраз уақыт бұрын шетелге барып алуға болатын осындай медициналық көмектің көпшілігі бүгінде елімізде қолжетімді.
Алайда қан қысымы жоғары екенін бір минутта анықтауға болады. Гипертония салыстырмалы түрде арзан дәрілермен емделеді. Соған қарамастан еліміздегі өлім-жітімнің бестен бірінен астамы қан қысымы жоғары болуымен байланысты. Халықтың едәуір бөлігі тексерістен өтпейді.
Біз жүрекке стент қоюды әлдеқайда жақсы меңгердік. Бірақ инфаркттің алдын алуда дәл сондай жетістікке жете алмадық.
Екі Америка және екі Қазақстан
АҚШ-тың денсаулық сақтау жүйесі біркелкі емес. Жоғары деңгейде сақтандырылған әрі жетекші университеттің клиникасына қаралуға мүмкіндігі бар адам басқа медициналық көмек алады. Ал сақтандыруы жоқ немесе сақтандыруы жеткіліксіз адам мүлде басқа жағдайға тап болады.
Дәрігерлердің 80 пайыздан астамы қалаларда. Ал халықтың едәуір бөлігі қала сыртында тұрады. Кейбір өңірлердегі өмір сүру ұзақтығының айырмашылығы бірнеше жылға жетеді.
Екі адамның сақтандыру мәртебесі бірдей болуы мүмкін. Бірақ олардың медициналық көмекке қол жеткізу мүмкіндігі мүлде бөлек.
АҚШ тәжірибесі Қазақстанға тағы бір маңызды сабақ береді: "сақтандырылған" деген мәртебенің өзі ештеңеге кепілдік бермейді. Адамның сақтандыру полисі болғанымен, өз қалтасынан қомақты ақша төлеуіне тура келуі мүмкін. Сақтандырылған науқас өзіне қажет дәрігер сақтандыру желісіне кірмейтінін білуі мүмкін. Жоғары технологиялар қолданылатын отаға қол жеткізгенімен, тұрақты бақылап отыратын отбасылық дәрігер таба алмауы да ықтимал.
Сондықтан міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесінің (МӘМС) табысын сақтандырылған адамдардың санымен ғана өлшеуге болмайды.
Шын мәнінде мынадай сұрақтарға жауап беру маңызды:
- Қанша адам тексерісті күтіп жүр?
- Гипертоник дәрі-дәрмекті тұрақты түрде алып тұра ма?
- Диабет бақылауда ма?
- Қанша инфаркт пен инсульттің алдын алу мүмкін болды?
- Отбасы өз қалтасынан қанша ақша төледі?
Сақтандыру жай ғана карта немесе ақпараттық жүйедегі жазба емес. Ол - адамды денсаулығы мен қаржысына төнетін қауіптен қорғайтын тетік.
Америкадан не үйрену керек және нені қайталамаған жөн?
АҚШ-тың денсаулық сақтау жүйесін қымбат болғаны үшін сынау оңай. Алайда оның Қазақстан үйренуі керек тұстары да бар. Ең алдымен, медициналық қызметтің нәтижесін үнемі өлшеп отыру және қаржыландыруды тек көрсетілген қызметпен емес, оның сапасымен, асқыну көрсеткішімен, қаншалық қайта ауруханаға жатқызылғанымен, ем нәтижесімен байланыстыруға ұмтылу қажет.
- АҚШ-та белгілі бір топтағы науқастардың денсаулығына жауап беретін, кейбір ем-шаралармен шектелмейтін интеграцияланған медициналық көмек үлгілері дамып келеді.
- Тәуелсіз зерттеу орталықтары, университеттер, кәсіби қауымдастықтар, науқастар ұйымдары мен ашық дерек маңызды рөл атқарады.
- Жүйе өз жұмысын үнемі талдап, бағалап отырады.
Қазақстанға осы тәжірибелерді зерттегені жөн.
Алайда АҚШ моделін тұтас көшіру үлкен қате болар еді.
Медициналық қызмет құнын бақылаудың әлсіздігі де бізге керек емес. АҚШ тәжірибесі нарықтың өзі медицинаны арзандатпайтынын анық көрсетіп отыр.
Сонымен қатар, Қазақстанның АҚШ ондаған жыл бойы қол жеткізе алмай келе жатқан бір артықшылығы бар: бірыңғай ірі сатып алушы бүкіл халықтың медициналық қаупін біріктіріп, тарифтер бойынша келіссөз жүргізе және сапаға ортақ талап қоя алады.
Мәселе бірыңғай сатып алушы бар-жоғында емес. Ең бастысы - оның нақты қандай қызметке ақы төлейтіні.
Ол көрсетілген қызмет санын қаржыландырса, жүйе қызмет санын көбейтеді. Ал медициналық көмектің қолжетімділігін, аурудың алдын алуды, сапасы мен нәтижесін қаржыландыра бастаса, жүйе де біртіндеп осы бағытта жұмыс істейді.
Екі науқас - бір қорытынды
Қазақстан мен АҚШ-тың денсаулық сақтау жүйелерін салыстыру нәтижесінде үш негізгі қорытынды шығаруға болады.
Біріншіден, қаржы қажет, бірақ оның көп болуы халықтың денсаулығын жақсартпайды. Қазақстан медицинаны тұрақты қаржыландырмау салдарын көрсетсе, АҚШ қаржылық ынталандыру тетіктерін өзгертпей, шығынды үнемі арттыра беру шектеулі екенін көрсетеді.
Екіншіден, қағаз жүзіндегі жалпыға бірдей қолжетімділік пен шын мәнінде медициналық көмекті алу мүмкіндігі - екі бөлек нәрсе. Қазақстан азаматы тексерістен өтуге құқылы болғанымен, оны бір ай күтуге тура келсе, бұл жеткіліксіз. Америкалық азаматта сақтандыру болғанымен, өз қалтасынан төлейтін сома емделуден бас тартуға мәжбүр етсе, оның да пайдасы шамалы.
Үшіншіден, ең маңыздысы – медицинаға кім ақы төлейтіні ғана емес, сол ақша нақты не үшін төленетіні.
Аурухана төсегіне ме? Дәрігер қабылдауына ма? Талдауға ма? Отаға ма? Көрсетілген қызмет санына ма?
Әлде адам медициналық көмекті уақытында алып, денсаулығын сақтап, аурудың кесірінен қаржылық тығырыққа тірелмеуіне ме?
АҚШ пен Қазақстан бұл мәселеге екі түрлі жолмен келді. Бірақ екеуіне де қажет шешімнің ұқсастығы көп.
Қазақстан үшін бұл кеңестік аурухана мен америкалық сақтандыру нарығының бірін таңдаудың қажеті жоқ дегенді білдіреді. Еліміздің өз моделін қалыптастыруға мүмкіндігі бар.
Ауру тарихын зерттеп, дифференциал диагноз қойғаннан кейін ең қиын кезең басталады, ол - ем тағайындау. Бұл туралы топтаманың жалғасында айтамыз.
Редакция пікірі автордың көзқарасымен сәйкес келмеуі мүмкін.
Дайындаған: Жансая Қадыржанова