АИТВ кедергі ме? Барар жері жоқ ер адамның оқиғасы

Евгений Колобов ауруханадан шыққаннан кейін қайда барарын білмейді. Суретті "Жизнь вопреки" қоғамдық қоры ұсынды

44 жастағы Евгений Колобовпен сөйлескенімізде, ол Ақмола облысындағы аудандық ауруханалардың бірінде емделіп жатқан еді. Ер адамды кез келген уақытта ауруханадан шығаруы мүмкін. Ал одан кейін қайда баратынын өзі де білмейді. Денсаулығына байланысты жұмысынан, табысынан айырылған Колобовтың баспанасы жоқ.

Редакциямызға Евгенийді әлеуметтік мекемеге орналастыруға тырысқан қоғамдық ұйым өкілдері хабарласты. Алайда, олардың айтуынша, бұл мәселені шешу де оңай болмаған. Кейбір мекемелер ер адамға медициналық көмек көрсете алмайтынын айтса, енді біріне оның диагнозы кедергі болған. Евгенийдің АИТВ жұқтырғанына 15 жыл болған.

Tengri Health тілшісі әлеуметтік қызмет көрсетуге қатысты қолданыстағы ережелерді зерттеп, АИТВ-мен өмір сүретін адамдар қандай шектеулерге тап болуы мүмкін екенін және оларға қандай көмек көрсетіліп жатқанын анықтады.

"Не істерімді білмеймін": денсаулығына байланысты қиындықтар және аурухана

2026 жылғы сәуірде Евгений Колобов Ақмола облысы Аршалы кентіндегі түзеу мекемесінен босап шығып, Астанаға келген. Мұнда ол жұмысқа орналасып, пәтер жалдаған.

Ер адамның айтуынша, АИТВ туралы 15 жылдай уақыттан бері біледі. Ұзақ уақыт бойы бұл диагноз күнделікті өміріне айтарлықтай әсер етпеген. Алайда 2026 жылы жазда денсаулығы сыр бере бастаған. Арқасы қатты ауырып, өздігінен қозғала алмай қалған.

"Екі айдай дұрыс отырып-тұра алмадым, бірнеше рет жедел жәрдем шақырдым. Кейін асқазан жарасы қосылып, маған ота жасалды. Бұл мәселе шешілді, бірақ қозғалуым әлі де қиын", - дейді Евгений Колобов. 

Ол әлі күнге дейін жүруге көмектесетін арнайы құрылғымен қозғалады. Отадан кейін дәрігерлер оны ауруханадан шығармақ болған. Алайда оның қайда баратыны белгісіз еді. Евгений әзірге өзі ештеңе істей алмайды. Демек, баспана жалдау үшін жұмыс істеуге де мүмкіндігі жоқ. Көмек сұрайтын адамы да болмаған. Колобовтың айтуынша, туыстары жоқ.

"Не істерімді өзім де білмеймін", - дейді ол шарасыз күйде. 

Қазір ер адамға АИТВ-мен өмір сүретін адамдарды қолдаумен айналысатын "Жизнь вопреки" қоғамдық қорының қызметкерлері көмектесуге тырысып жатыр. Қор Евгенидің жағдайы туралы 2026 жылы тамыздың аяғында білген. Ол кезде ер адам Астанада жалдамалы пәтерде тұрып жатқан, бірақ денсаулығында айтарлықтай қиындық болған. Ол қыркүйекте ауруханаға жатқызылды.

Содан бері Евгенийге қордың аутрич қызметкері Бауыржан көмектесіп жүр (ер адам тегін жарияламауды өтінді – еск.) Ол Евгений ауруханадан шыққаннан кейін қайда баратынын шешуге тырысып жатыр.  

Анықтама: Аутрич қызметкер - осал топтағы адамдарға медициналық және әлеуметтік көмек алуға жәрдемдесетін маман. Ол медициналық мекемелерге сирек жүгінетін адамдармен өзі байланыс орнатып, аурулардың алдын алу, тест тапсыру және қолжетімді қызметтер туралы ақпарат береді.

Бауыржанның айтуынша, Евгений әлеуметтік мекемелерге өзі жүгінбеген. Қор қызметкерлері оған қолайлы орын іздеумен айналысқан. Осы уақыт ішінде олар бірнеше орталықпен, соның ішінде бір мемлекеттік және бірнеше жекеменшік мекемемен байланысқан.

"Орталықтардың бірі Евгенийге медициналық көмек көрсете алмайтынын айтып, оны қабылдаудан бас тартты. Басқа мекемелерге ер адамның АИТВ-сы кедергі болды", – дейді Бауыржан.

Медициналық көмек көрсету жалғыз шектеу емес. Себебі қолданыстағы ережелерде әлеуметтік қызмет алуға кедергі келтіруі мүмкін медициналық қарсы көрсеткіштер де қарастырылған.

Әлеуметтік мекемелер АИТВ жұқтырған адамдарды неге қабылдамауы мүмкін?

Қазақстанда қиын жағдайға тап болып, қолдауды қажет ететін адамдарға арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсетіледі.

Әлеуметтік кодекстің 133-бабына сәйкес мұндай көмек алуға мынадай жағдайлар негіз бола алады:

  • мүгедектік,
  • баспанасы болмау,
  • қарттыққа байланысты дәрменсіздік,
  • бас бостандығынан айыру орындарынан босап шығу және басқа да жағдайлар.

Адамның жағдайына қарай оған уақытша баспана, үйде әлеуметтік қызмет көрсету немесе мамандандырылған мекемеге орналастыру қажет болуы мүмкін.

Алайда мұндай мекемелерге қабылдау тәртібі Әлеуметтік кодекспен ғана емес, өзге де нормативтік актілермен реттеледі.

Солардың бірі - Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің 2023 жылғы 22 маусымдағы № 230 "Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін ұйымдар қызметінің қағидаларын бекіту туралы" бұйрығы.

Құжатта медициналық қарсы көрсеткіштер тізімі берілген. Олар мекеменің түріне қарай ерекшеленеді.

Мысалы, мүгедектігі бар адамдар мен қарттарға арналған стационарлық үлгідегі ұйымдарда тұруға медициналық қарсы көрсеткіштер көрсетілген тармақтардың бірінде белсенді сатыдағы туберкулез, психикалық және мінез-құлық бұзылыстары, карантинге жататын инфекциялар және басқа да кейбір аурулармен қатар, ЖИТС те аталған.

Мұнда АИТВ инфекциясы емес, ЖИТС туралы айтылған. Екеуінің айырмашылығына тоқталған жөн.

Анықтама: АИТВ - адамның иммун жүйесін зақымдап, оның қорғаныс қабілетін біртіндеп әлсірететін вирус. Ал ЖИТС - АИТВ инфекциясының ең соңғы сатысы. Бұл кезеңде иммунитет қатты әлсіреп, ағза қауіпті ауруларға осал келеді. АИТВ жұқтырған адам міндетті түрде ЖИТС-ке шалдығуы шарт емес. Қазіргі терапия вирусты бақылауда ұстап, ауру асқынуына жол бермеуге және толыққанды өмір сүруге мүмкіндік береді.

Қағидалардың бірнеше тармағында ЖИТС аталған. Алайда кейбірінде бұл диагноз мүлде көрсетілмеген. Оның орнына басқа тұжырымдар қолданылған.

Мәселен, уақытша болатын ұйымдарға қатысты ережелерде инфекциялық аурулар медициналық қарсы көрсеткіш болуы мүмкін екені жазылған.

Қоғам белсенділерінің айтуынша, арнаулы әлеуметтік қызмет көрсететін ұйымдардың қызметін реттейтін қолданыстағы қағидаларда тек диагноздың өзі емес, медициналық қарсы көрсеткіш туралы қандай тұжырым жасалғаны да маңызды. Олар бұл мәселені бірнеше жылдан бері көтеріп келеді.

"Қызметті пайдалана алмаса, оның қалай жазылғанында қандай айырмашылық бар?"

Елена Растокина - Answer-Kazakhstan заңды тұлғалар бірлестігінің президенті. Ол АИТВ-мен өмір сүретін адамдардың құқығын қорғаумен айналысады, бірнеше жылдан бері әлеуметтік қызмет көрсету қағидаларын өзгерту жұмыстарына қатысып келеді.

Оның айтуынша, қолданыстағы шектеулер әртүрлі жағдайдағы адамдарға әсер етуі мүмкін.

Мысалы, АИТВ жұқтырған, тұрмыстық зорлық-зомбылықтан зардап шеккен әйелге дағдарыс орталығы қажет болуы мүмкін. Баспанасы жоқ адамға әлеуметтік бейімдеу орталығы, ал қарттарға немесе мүгедектігі бар адамдарға әлеуметтік қызметкердің көмегі керек.

"Қолданыстағы медициналық қарсы көрсеткіштер мұндай қызметтерді алуға кедергі келтіруі мүмкін", – дейді Растокина.

Оның сөзінше, № 230 бұйрыққа бұған дейін өзгерістер енгізілген. Мәселен, уақытша тұратын ұйымдарға қатысты медициналық қарсы көрсеткіштер тізімінен ЖИТС туралы жеке тармақ алып тасталған. Дегенмен "инфекциялық аурулар" деген тұжырым сақталған.

Растокинаның айтуынша, қоғамдық ұйым өкілдері Еңбек министрлігіне осы талаптың АИТВ жұқтырған адамдарға қатысы бар-жоғын сұрап, өтініш жолдаған. Еленаның сөзінше, министрлік АИТВ инфекциясы осы санатқа жататынын растаған.

"Бірақ мәселе тұжырымдамада емес, қағидалар қалай қолданылатынында. Адамдар бұл қызметтерді пайдалана алмай жүргенде, қалай жазылғанында қандай айырмашылық бар?" – дейді Растокина.

Ол қиындықтар әлеуметтік мекемелерге орналастыру кезінде ғана емес, үйде көрсетілетін көмекке жүгінгенде де туындайтынына назар аударды.

"Кейбір АИТВ жұқтырған, арбаға таңылған адамдар жеке көмекші ала алмағанын білемін. Осындай диагнозы бар, тамақ пісіруге немесе үй жинауға көмек қажет қарттар да қиындыққа тап болуы мүмкін. Теміртауда ымдау тілі маманының қызметін алуға қатысты осындай жағдай болған", – дейді Елена.

Еленаның пікірінше, мәселе қолданыстағы қағидалармен ғана шектелмейді. Әлеуметтік мекеме қызметкерлерінің АИТВ инфекциясы туралы ақпараты да жеткіліксіз.

Әлеуметтік орталық қызметкерлері АИТВ басқа тұрғындарға жұғуынан қауіптеніп, вирус күнделікті күтім кезінде де берілуі мүмкін деп қате түсініп, АИТВ жұқтырған адамдарды мекемеге қабылдаудан бас тартқан жағдайлар кездескен.

"Мұндай жағдайлар әлеуметтік мекеме қызметкерлеріне қосымша білім беру қаншалық маңызды екенін көрсетеді", – дейді ол.

Бірнеше жыл бұрын қоғамдық ұйымдар Қазақстанның бес өңірінде ағартушылық жоба өткізген. Оған әлеуметтік сала мамандары және АИТВ-мен өмір сүретін, өз тәжірибесіне сүйеніп, кеңес беретін адамдар қатысқан.

Еленаның айтуынша, мұндай кездесулер аурудың медициналық ерекшеліктерін түсіндірумен қатар, әлеуметтік мекемелерде жұмыс істейтін адамдардың қорқынышын талқылауға да мүмкіндік берген.

Еленаның айтуынша, тренингтерден кейін қатысушылардың АИТВ жұқтырған адамдарға деген көзқарасы өзгерген.

"Сондықтан заңнамаға өзгеріс енгізу жеткіліксіз. Әлеуметтік қызмет мамандары бұл тақырыптан хабардар болуына да назар аудару қажет", – деді қоғам белсендісі.

АИТВ медициналық қарсы көрсеткіш болуы мүмкін бе? Денсаулық сақтау және Еңбек министрліктері не дейді?

Tengri Health тілшісі қолданыстағы шектеулердің медициналық тұрғыдан қаншалық негізі бар екенін және шын мәнінде қалай қолданылатынын анықтау мақсатында екі министрлікке ресми сауал жолдады.

Денсаулық сақтау министрлігі АИТВ мәртебесі адам әлеуметтік қызмет алуына кедергі болмауы қажет екенін хабарлады.

Ведомство өкілдері ауруды дер кезінде анықтап, антиретровирус терапияны тұрақты қабылдаған жағдайда АИТВ инфекциясын тиімді бақылауға болатынын мәлімдеді.

Анықтама: АРВ-терапия (антиретровирус терапия, АРТ) - АИТВ инфекциясын арнайы препараттармен емдеу әдісі. Бұл дәрілер вирусты толық жоймайды, бірақ инфекцияны бақылауда ұстап, иммунитетті сақтауға және ЖИТС дамуына жол бермеуге мүмкіндік жасайды. Анықталмайтын вирустық жүктеме = жұқтырмайды (U=U) – ғылыми тұрғыдан дәлелденген қағида. Оған сәйкес антиретровирус терапияны тұрақты қабылдап, вирустық жүктемесін анықталмайтын деңгейде ұстайтын АИТВ жұқтырған адам вирусты жыныстық жолмен таратпайды. Анықталмайтын вирустық жүктеме дегеніміз қандағы вирус мөлшері арнайы тесттер анықтай алмайтын деңгейге дейін төмендегенін білдіреді. Алайда вирус ағзада сақталады.

Сонымен қатар, министрлік өкілдері вирус күнделікті тұрмыстық байланыс кезінде, соның ішінде бірге тұру, ортақ ыдыс-аяқ, санитария бөлмелері, төсек-орынды пайдалану арқылы жұқпайтынын мәлімдеді.

Күнделікті күтім кезінде инфекция таралуына жол бермеу үшін қанмен және басқа да биологиялық сұйықтықтармен байланыста қалыптасқан сақтық шараларын сақтау жеткілікті.

"Тек АИТВ мәртебесіне байланысты адамды оқшаулау немесе бөлек орналастыру медициналық тұрғыдан негізісіз", – деді Денсаулық сақтау министрлігі өкілдері.

Сондай-ақ, ведомство медициналық қарсы көрсеткіштер әр адамға жеке белгіленуге тиіс екенін нақтылады. Бұл ретте адамның нақты жағдайы, аурудың сатысы, асқынуы және медициналық күтімге мұқтаждығы ескерілуі керек.

Ал Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі ресми жауабында арнаулы әлеуметтік қызмет көрсететін ұйымдардың қызметін реттейтін қолданыстағы қағидаларда тиісті шектеулер әлі де бар екенін растады.

Министрлік АИТВ инфекциясы созылмалы инфекциялық ауруларға жататынын хабарлады. Сондықтан ол әлеуметтік мекемелерде уақытша тұру тәртібіне қатысты тармақта көрсетілген "инфекциялық аурулар" санатына кіреді. Елена Растокина айтқан мәселе де осыған қатысты.

Сонымен қатар, Еңбек министрлігі Әлеуметтік кодекстің 135-бабы арнаулы әлеуметтік қызмет көрсететін ұйымдарға қызмет алушыларды кемсітуге жол бермейтінін еске салды.

Ал осы кодекстің 141-бабында белгіленген медициналық қарсы көрсеткіштер болған жағдайда қызмет көрсетуден бас тартуға мүмкіндік берілген.

Осылайша, Денсаулық сақтау министрлігі мәліметінше, медициналық тұрғыдан АИТВ мәртебесі адамды оқшаулауға немесе бөлек орналастыруға негіз бола алмайды. Алайда Еңбек министрлігінің қағидалары бойынша АИТВ инфекциясы әлеуметтік мекемеге қабылдауға кедергі келтіретін медициналық қарсы көрсеткіш ретінде қарастырылуы мүмкін.

Қағидаларды өзгертуге бірнеше жылдан бері күш салынып келеді. Нәтиже бар ма?

Елена Растокинаның айтуынша, қоғамдық ұйымдар әлеуметтік мекемелерге орналастыруға қатысты медициналық қарсы көрсеткіштер тізімін қайта қарауды, одан АИТВ инфекциясы мен ЖИТС-ны алып тастауды 2020 жылдан бері ұсынып келеді.

Answer-Kazakhstan қауымдастығы редакциямызға ұсынған құжаттарда мемлекеттік органдарға жолданған өтініштер көрсетілген.

  • 2020 жылғы қаңтарда бұл мәселе Денсаулық сақтау министрлігі деңгейінде талқыланған. Кейін қоғам белсенділері Еңбек министрлігіне өтініштер жолдап, өзгерістерді талқылауға қатысқан.
  • 2022 жылы мемлекеттік органдардың өкілдерімен кездесулер өткізіліп, депутаттық сауалдар жолданған. Сондай-ақ, нормативтік актілерді қайта қарау жөнінде ұсыныстар берілген.

Осыдан кейін АИТВ-мен өмір сүретін адамдардың әлеуметтік қызметтерге қолжетімділігін кезең-кезеңімен кеңейту мәселесі де қарастырылған. Өзгерістерді бірнеше кезеңде енгізу жоспарланған:

  • алдымен уақытша тұру ұйымдарына,
  • содан кейін үй жағдайындағы, жартылай стационарлық және стационарлық қызмет көрсету кезінде.

"Бірнеше жыл бұрын талқылаған құжат жобасында өзгерістерді 2025 жылғы қаңтардан 2027 жылғы қаңтарға дейін енгізу керек деген мерзім көрсетілген еді. Алайда бұл келісімдерді жүзеге асыру мүмкін болмады. Бұған түзетулерді талқылауға қатысқан министрліктердегі басшылық пен мамандар ауысуы да әсер еткен болуы мүмкін. Кадрлық өзгерістерден кейін келіссөздердің бір бөлігін қайта бастауға тура келді", – дейді Елена Растокина.

2025 жылы бұл мәселе қайта көтеріліп, Адам құқықтары жөніндегі уәкіл мен Денсаулық сақтау министрлігі деңгейінде талқыланған. 2026 жылғы наурызда тағы бір кездесу өткен. Алайда, қоғам белсендісінің айтуынша, әзірге өзгерістерге қол жеткізу мүмкін болмаған.

Растокинаның сөзінше, қазір қауымдастық стационарлық, жартылай стационарлық ұйымдар мен үйде көрсетілетін қызметтерге қатысты медициналық қарсы көрсеткіштер тізімінен ЖИТС-ны алып тастауды ұсынып отыр. Ал уақытша тұратын жағдайда бұл қарсы көрсеткіштің АИТВ инфекциясына қатысы жоқ дегенді қосу қажет деп санайды.

"Бұл медициналық қарсы көрсеткіштердің барлығын алып тастау туралы ұсыныс емес. Арнайы емдеуді немесе ерекше күтімді қажет ететін жағдайларға қойылған шектеулер сол күйінде қалуға тиіс", – деді Растокина.

Сондай-ақ, ол қауымдастық әлеуметтік мекеме қызметкерлеріне арналған оқыту жұмыстарын жалғастыруға дайын екенін айтты. Қоғам белсенділері мұны мемлекеттік гранттар аясында өткізуді де ұсынған. Алайда, Растокинаның сөзінше, әзірге қолдау жоқ.

Қолданыстағы шектеулерге байланысты қанша адам көмек ала алмай жүр?

Қазір бұл мәселенің ауқымын анықтау мүмкін емес. Өйткені бұл туралы ресми статистика жоқ.

Tengri Health редакциясы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінен 2023-2026 жылдары АИТВ немесе ЖИТС диагнозына байланысты арнаулы әлеуметтік қызмет көрсетуден бас тартуға қатысты өтініштер мен шағымдардың статистикасын сұрады.

"Мұндай жағдайлар бөлек есепке алынбайды", – деп жауап берді ведомство өкілдері.

Растокина ресми өтінішке жетпейтін жағдайлар да бар екенін айтты. Оның сөзінше, кейбір адамдар медициналық қарсы көрсеткіштер туралы білген соң құжат тапсырып, көмек алудан бас тартуы мүмкін.

Tengri Health сауалына берген жауабында Еңбек министрлігі мамандар қолданыстағы медициналық қарсы көрсеткіштер тізімін қайта қарау мүмкіндігін зерттеп жатқанын хабарлады.

Ведомство тұрмыстық зорлық-зомбылық пен адам саудасынан зардап шеккен адамдарға арналған дағдарыс орталықтарына орналастыру кезінде АИТВ инфекциясын медициналық қарсы көрсеткіштер тізімінен алып тастау мәселесін қарастырып жатыр.

Министрлік нақты мерзімін атаған жоқ.

Қоғам белсенділері мұны жеткіліксіз деп санайды. Олар әлеуметтік қызметтің басқа түрлеріне қатысты шектеулерді де қайта қарауды ұсынып отыр. Олардың қатарында стационарлық және жартылай стационарлық қызметтер, сондай-ақ, үйде көрсетілетін көмек бар.

Евгенийдің оқиғасы немен аяқталды?

Евгений Колобов сияқты адамдар не істеуі керек? Осындай қиындыққа тап болғандар қайда барады? Емделгеннен кейін өз-өзіне қарай алмайтын әрі барар жері жоқ адам қайтпек?

Ресми органдар бұл сұрақтарға былай жауап берді:

  • Денсаулық сақтау министрлігі медициналық ұйым науқасқа ауруханадан шығару эпикризін, қажет болған жағдайда комиссия қорытындысын беріп, оны әлеуметтік қорғау саласындағы уәкілетті органдарға жіберетінін мәлімдеді.
  • Еңбек министрлігі мәліметінше, жергілікті атқарушы органдар арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету туралы шешімді адамның қажеттілігі мен қолданыстағы қағидаларды ескере отырып қабылдайды.

"Адамға қызмет көрсетілмесе, оған себептері көрсетілген жауап берілуге тиіс. Мұндай шешімге шағымдануға болады", – деп жазылған сауалға берілген жауапта.

Бұл материалды бір аптадан аса уақыт дайындадық. Осы аралықта Евгений Колобовтың жағдайы да өзгерді.

Осы уақыт ішінде ер адам Ақмола облысындағы Аршалы аудандық ауруханасынан қосымша тексерістен өту үшін Астанаға жіберілген. "Жизнь вопреки" қоғамдық қорының қызметкері Бауыржанның айтуынша, дәрігерлер оның омыртқасы сынғанын анықтаған. Бұл жарақат ер адамның белі мен арқасы ауырсынуына себеп болуы мүмкін.

Дәрігерлер әзірге нақты қорытынды жасаған жоқ. Олар жарақат басқа ауруларға байланысты болуы мүмкін екенін де ескеріп, бірнеше себепті қарастырып жатыр.

Астанаға барып келгеннен кейін Евгений Аршалы ауруханасына қайта оралды. Материал жарияланған сәтте ол дәрігерлердің бақылауында болды. Енді омыртқасы не себепті сынғанын анықтап, ем алу үшін қосымша тексерістен өтуі керек.

Сонымен қатар, қор қызметкерлері АИТВ мәртебесіне қарамастан Евгенийді қабылдап, күтім көрсете алатын әлеуметтік мекеме іздеп жатыр.

Бауыржанның айтуынша, әлеуметтік мекемелердің бірі Евгенийді қабылдау мүмкіндігін қарастыруға дайын екенін жеткізген. Алайда оны орналастыру туралы түпкілікті шешім қабылдау үшін облыстық ЖИТС орталығының жазбаша келісімі қажет.

Әзірге Евгений қайда барып, не істейтіні белгісіз. Қоғам белсенділерінің АИТВ-мен өмір сүретін адамдардың әлеуметтік мекемелерде тұру тәртібін өзгерту туралы ұсыныстары қолдау таба ма, жоқ па, ол жағы да әзірге белгісіз.

Мәтін: Карина Мингалеева 

Дайындаған: Жансая Қадыржанова

Жарнама
Жарнама
Бізді Google-дың негізгі дереккөздер тізіміне қосыңыз
Қосу